Gered!
In BIO 2bis van 2003 deden we een noodoproep omdat de vragenwerkgroep die zich al 14 jaar lang had ingezet om de vragen voor de Vlaamse Biologie-olympiade er resoluut mee stopte.
We vroegen naar nieuwe medewerkers. Hierop reageerde één leerkracht. Gelukkig vonden we een aantal finalisten, die in de beginjaren van de olympiade onze kleuren in het buitenland verdedigd hebben, bereid om ook mee vragen op te stellen. Deze nieuwe ploeg (en die wenst anoniem te blijven, maar toch onze hartelijke dank) heeft voor de vragenreeks van dit jaar gezorgd.
We kregen wel meer reacties toen we in BIO 6 van 2003 vroegen om meerkeuzevragen op de sturen voor de vragenwerkgroep van de Olympiade en we beloofden om 5 boekenbonnen van • 30 onder de inzenders te verloten.
Volgende collega's stuurden een of meerdere reeksen in: Nelly Beckers (Mol), Luc Daniëls (Mortsel), Ludo de Brandt (Kasterlee), Guido Declerck (Torhout), Kristien De Wilde (Wilsele), Jaak Drykoningen (Maaseik), Peter Durnez (Torhout), Lydia Engelen (Lummen), Rose Lips (De Pinte), Jaak Smeets, Grietje Smits (Antwerpen), Christiane Vranckx (Halle).
Door een onschuldige hand werden de boekenbonnen uitgeloot voor de collega's waarvan de naam in het blauw staat.
Terug naar de Plantentuin
Op je lidkaart is de naam van de Plantentuin in Meise uitgeschrapt. Die lidkaarten werden in grote hoeveelheden gedrukt en begin vorig jaar moesten we meedelen dat je er niet meer gratis mee binnen mocht in de Plantentuin.
Na het verzenden van de lidkaarten voor 2004 kregen we vanuit de Plantentuin het bericht dat onze leden als vanouds terug gratis binnen mogen. Als dat geen goed nieuws is!
Achter de schermen van het KBIN
Breng met je leerlingen (vanaf 14 jaar) een bezoek aan de laboratoria en de gigantische bewaarplaatsen (met opmerkelijke collectie-stukken) van het Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen.
Voorwaarden: enkel groepen tot 20 personen.
Info, tarief en inschrijving: 02/627 42 52
(www.natuurwetenschappen.be)
Begrippenkaarten voor het biologieonderwijs
In leerplannen voor de wetenschappelijke vakken staat dikwijls vermeld dat de leerlingen moeten leren samenvattingen en schema's maken. Een heel bijzondere vorm van een schema is de zogenaamde begrippenkaart, ook gekend onder de Engelse namen "concept map" en "mind map".
De begrippenkaart die overeenkomt met de "concept map" werd van in de jaren 1960 gepropageerd door Joseph Novak, een Amerikaanse hoogleraar biologie en biologiedidac-tiek, vandaar dat we kunnen spreken van de begrippenkaart van het Novak-type. Deze kaart bestaat uit een netwerk van woorden die met elkaar verbonden zijn door lijnen. De woorden verwijzen naar de belangrijkste begrippen uit een leerstofgeheel. Op de lijnen of in een onderbreking van een lijn staan dan verbindingswoorden, dit zijn woorden die verwijzen naar begrippen die aangeven welk verband er bestaat tussen de begrippen van het netwerk. In de hierna aangegeven webstek staan verschillende begrippenkaarten met voorbeelden van leerstof uit het biologie-onderwijs: http://www.fed.cuhk.edu.hk/~johnson/misconceptions/concept_map/concept_maps.html
Men kan gratis twee computerprogramma's downloaden waarmee begrippenkaarten van het Novak-type gemaakt kunnen worden:
http://cmap.ihmc.us/ van het Amerikaanse "Institute for Human and Machine Cognition"; haal daar de Versie 3 binnen;
http://www.cognitive-tools.de/Easy-Mapping/Online_Mapping/online_mapping.html van Johannes Gurlitt
Onderstaande figuur is een voorbeeld van een begrippenkaart gemaakt met het gratis computerprogramma van Johannes Gurlitt.
De begrippenkaart die overeenkomt met de "mind map" werd van in de jaren 1970 gepropageerd door de Engelse psycholoog Tony Buzan, zodat we hier kunnen spreken van een begrippenkaart van het Buzan-type. Deze kaart bestaat uit een centraal geplaatst woord van waaruit "takken" vertrekken. Aan het uiteinde van die "takken" worden dan woorden geplaatst die in relatie staan met het begrip dat door het centrale woord aangeduid is. Vanuit die ondergeschikte woorden kunnen dan weer "takken" geconstrueerd worden die weer woorden dragen.
Voorbeelden van begrippenkaarten van het Buzan-type zijn te vinden op de webstek http://www.ifdn.tu-bs.de/didaktikbio/maps.htm. Deze begrippenkaarten zijn evenwel geen goede voorbeelden omdat ze alleen maar de vorm aangeven van een begrippenkaart van het Buzan-type, want aan de takken staan alleen verwijzingen naar andere webstekken en geen begrippen die met het centrale begrip een kennisinhoud vormen.
Door op de hiernavolgende link te klikken haal je een gratis computerprogramma binnen waarmee begrippenkaarten van het Buzan-type gemaakt kunnen worden: http://www.leerhof.be/graphics/eMindmaps.zip
De volgende figuur is een voorbeeld van een begrippenkaart gemaakt met dit computerprogramma:
Het spreekt vanzelf dat men ook begrippenkaarten kan maken met papier, potlood en gom.
Je kunt heel wat voorbeelden van begrippenkaarten vinden via de zoekmachine Google als je in het zoekvenster de volgende woorden intikt: "concept map", "mind map" of "concept map" AND "biology".
Het gebruik van begrippenkaarten in het onderwijs is in ons land weinig of niet gekend, vandaar dat we niet kunnen verwijzen naar in het Nederlands uitgewerkte voorbeelden. Wel worden de kaarten van het Buzan-type gebruikt in cursussen over management, verkoopstechnieken, brainstorming, e.d. Er zijn dan ook heel wat firma's die computerprogramma's verkopen waarmee begrippenkaarten gemaakt kunnen worden. Deze programma's bieden dan meer mogelijkheden dan de gratis programma's.
Didactisch onderzoek heeft uitgewezen dat het schematiseren met begrippenkaarten een heel effectief hulpmiddel is bij het onderwijzen en leren, zowel in het biologieonderwijs als in het onderwijs van andere vakken. Joseph Novak denkt zelfs dat in het jaar 2050 van in het lager tot in het hoger onderwijs begrippenkaarten gebruikt zullen worden.
In Nederland werd geëxperimenteerd met begrippenkaarten over het begrip "cel". Leerlingen die daarvan gebruik maakten, haalden betere resultaten dan leerlingen die op de klassieke manier onderwezen werden. Zie de webstekken http://www.bookmap.com/bookmap_nl.html en http://www.slo.nl en bij deze laatste webstek "Bookmap" in het zoekvenster intikken.
In het Jaarboek 2004 van onze vereniging zal een met voorbeelden geïllustreerd, uitvoerig artikel over de begrippenkaarten verschijnen.
Walter Deconinck (Kortrijk)
Wel en wee in de Antwerpse Zoo
In de "Nieuwsbrief " van januari 2004 staan enkele belangrijke gegevens voor wie zijn of haar werkbladen wil aanpassen. De meest actuele Nieuwsbrief is altijd gratis te verkrijgen op het zoosecretariaat. Loop er even binnen als je een excursie komt voorbereiden.
Schilleke, de Seychellen reuzenschildpad die in de tropische serre van het reptielengebouw zat, is onlangs gestorven. Hoe oud die schildpad was, weten we niet exact. Ik heb opzichters horen zeggen dat hij wel 90 jaar kon zijn, terwijl anderen het bij 60 jaar hielden. In ieder geval was hij volwassen toen hij in 1974 werd overgebracht uit Mombasa (Kenia) en was hij nu vermoedelijk het oudste dier in de zoo.
Seychellen schildpadden zijn geslachtsrijp als ze ca. 20 jaar zijn en kunnen maximaal 150 jaar oud worden. Schilleke heeft 105 kg gewogen, maar de laatste maanden at hij niet meer goed en ging de gezondheid gestadig achteruit. De autopsie zal mogelijk enige duidelijkheid opleveren over de doodsoorzaak.
De verpleegsterhaaien zaten erg krap en zijn nu verhuisd naar Aquatopia. Door het vrijkomen van een relatief groot aquarium (± 10 000 liter zeewater) wordt de kans aangegrepen om de zeewaterkant grondig te herschikken. Als je via de ingang (naast het "Viskraam") binnengaat, zullen de vissen uit de Middellandse Zee daar gegroepeerd zijn. Hier wordt het water in principe niet verwarmd noch gekoeld, zodat het ongeveer dezelfde temperatuurschommelingen ondergaat als in de natuurlijke biotoop. Als de zomer erg warm is, wordt het water in die aquaria wel gekoeld. Eén van die aquaria wordt ingericht voor Anthias sp. (*). Deze vissen leven doorgaans iets dieper (ca. 30 m), zodat de temperatuur van het water in dat aquarium geregeld moet gecontroleerd en desnoods bijgestuurd worden.
Dan volgen de aquaria met vissen uit koude zeeën hier wordt het water op ± 13 "C gehouden. Tenslotte komen de vissen uit warm zeewater (hier ± 25 °C). Goed nieuws is in ieder geval dat de zeevissen meer ruimte zullen krijgen. De reorganisatie vraagt veel meer inspanningen dan bv. de aanpassingen van de naamplaatjes en foto's. Denk hierbij maar aan de verschillende aan- en afvoerleidingen van het water.
De centraal gelegen aquaria tussen in- en uitgang blijven voorbehouden voor koralen, clownvisjes, pincetvissen, juweelkardinaal-baarzen, zeepaardjes, diadeemzee-egels, doopvontschelpen,... Voorlopig (hopelijk wordt dat veralgemeend) zijn alleen in die aquaria de teefomstandigheden optimaal te regelen, o.a. omdat achter eik aquarium een individuele filter staat. (Sommige van deze dieren zijn in beslag genomen en toegewezen aan de zoo.)
Met dank aan de heer Peter Van den Eijnde en dr. Philippe Jouk voor controle, correcties en aanvullingen.
(*) Het rode vlagbaarsje (Anthias squamipinnis) is heel interessant op gebied van gedrag en voortplanting. Alle visjes van deze soort beginnen hun leven als vrouwelijke dieren. Ze zijn dan geeloranje gekleurd. Daarna worden sommige mannetjes; ze kleuren dan om naar rood en worden dominant.
De soort is bestand tegen een gewone aquariumverlichting, maar stelt hoge eisen aan de waterkwaliteit.
Frans Desfossés (Edegem)
Biotrom, een rondje biotechnologie
VIB, het Vlaams Interuniversitair Instituut voor Biotechnologie, biedt je heel graag de cd-rom BioTrom gratis aan! Naast de herziene informatie uit het 'Lespakket Biotechnologie' van 1999, biedt de cd ook een visuele voorstelling: een filmpje of animatie werkt vaak verhelderend.
De cd brengt de meest courante of veelbelovende technieken die in gentechnologisch onderzoek gebruikt worden. Als omkadering komen ook de basismechanismen in de cel en een aantal toepassingen aan bod.
De opbouw van de BioTrom laat toe al de verschillende aspecten van gentechnologie te bestuderen, maar je kan ook perfect enkel die onderwerpen of technieken selecteren die jou specifiek interesseren.
Als leidraad door de cd is er een handige gebruiksaanwijzing, waarin zowel het niveau van de verschillende animaties als de inhoud ervan kort wordt weergegeven. We geven ook een aantal tips voor gebruik van de cd op school.
Geïnteresseerd? Vraag de BioTrom aan bij VIB, Jonas De Backer, Rijvisschestraat 120, B-9052 Gent (tel 09 244 66 11, fax 09 244 66 10, email jonas.debacker@vib.be Vermeld BioTrom 2003.
Inhoud en moeilijkheidsgraad
Dit moeilijkheidsgraad wordt weergegeven met een sterretjescode:
* inleidend ** basiskennis *** gevorderde kennis **** vergevorderde kennis Van cel tot organisme * Inleiding: tekst *** Wat is een cel? figuren met uitleg ** Cellen delen: schematische weergave en animatie ** Van cel tot DNA:schematische weergave en animatie *** Van DNA naar eiwitten: animatie met gesproken tekst Technieken * Inleiding: tekst ** Klonen: schematische weergave *** Knippen en plakken - DNA klonen: animatie met gesproken (Engelse) tekst ** Knippen en plakken - Transformatie van planten: schematische weergave **** Microroostertechniek: schematische weergave *** Monoklonale antilichamen: 2 schematische animaties **** PCR: schematische weergave **** Sequentie-analyse: schematische weergave **** Transgene dieren: 2 schematische animaties ** Virtueel Identificatie Lab: interactief virtueel labo ** Virtueel Immunologie Lab: interactief virtueel labo Toepassingen * Inleiding: tekst *** Geneeskunde: tekst * Landbouw en voeding - Planten genetisch wijzigen: interactief spel * Landbouw en voeding - Veeteelt: interactieve quiz ** Industriële toepassingen: tekst ** Forensisch onderzoek: tekst Historiek * Overzicht: tijdslijn met uitleg Woordenlijst
Biologie op Internet
Onovertroffen webstek over evolutie
http://www.pbs.org/wgbh/evolution
Deze Amerikaanse webstek over evolutie is werkelijk het neusje van de zalm! Video's, interviews, foto's en teksten over evolutie, genoeg om vele uren achter de computer te blijven zitten. Een van de medewerkers is de bekende Jane Goodall. Je kan onder meer niet minder dan 54 video's bekijken! Ga daarvoor naar "Evolution Library", vink daar "Video" en "Go" aan en doe je keuze. Het bekijken van deze films gaat het best met het systeem "QuickTime".
Walter Deconinck (Kortrijk)
Alles over bloed
http://users.telenet.be/lode.stevens/cma/hemato.htm
ICT of ben je niet mee? Een PC voor elke KD? De PC, weg ermee?
Enkele polemische beschouwingen over het gebruik van de computer in de biologie-lessen.
Bij alle dingen, uitgezonderd de slechte,
is verandering iets waarvoor wij
beducht moeten zijn.
Montaigne.
In de voorbije maanden uitten enkele ervaren en toegewijde leerkrachten hun onbehagen over het feit dat in nagenoeg alle leerplannen voor de algemene vakken vermeld staat: "Bij minstens 15 % van de leerinhouden zal ICT aan bod komen." Zoals gewoonlijk in een tekst die een leerplan weergeeft, moet "zal" gelezen worden als "moet". De schooldirecteur staat meestal zeer sterk achter dit bevel, terwijl de leerkrachten daar absoluut het nut niet van inzien. Het gebruik van de computer is tegen de achtergrond van het gering aantal lesuren biologie zeer tijdrovend en weinig rendabel. Meer zelfs, doordat de computer ingeschakeld "moet" worden, kunnen hierdoor een aantal leerinhouden niet behoorlijk aan bod komen en wordt de leerkracht belet de doelstellingen van zijn onderwijs te bereiken.
Wat is er eigenlijk aan de hand? Vanuit het Departement Onderwijs werd ongeveer drie miljard oude Belgische frank ter beschikking gesteld voor de aankoop van computers. Er was nooit geld voor amanuenses om de leerkrachten wetenschappen bij te staan, en nu is er dat wel om personeel aan te werven dat de behoorlijke werking van de computers moet verzekeren en de computergebruikers moet bijstaan. Iedereen heeft het over de computer als een wondermiddel en dan zijn er toch toegewijde leerkrachten die durven twijfelen aan de doeltreffendheid van dat ding! Mag dat? Is het niet mogelijk dat de computer misschien wel goed bruikbaar is voor sommige vakken, maar niet voor alle vakken? En misschien behoort het vak biologie in het middelbaar onderwijs wel tot de categorie van de vakken waarin de computer gerust gemist kan worden?
Heel kritische publicaties - zie de voetnoot - over het gebruik van de computer in het onderwijs helpen ons om een mening te vormen over het gebruik van de computer in de biologielessen.
De computer, inderdaad een wondermiddel
Voor een leerkracht is een computer inderdaad een wondermiddel: hij kan er goed verzorgde teksten mee maken, vragen netjes uitschrijven, opzoekingen doen via internet en e-mailen met familie en vrienden. Wie eenmaal een computer in huis heeft, nieuwsgierig is en belangstelling heeft voor vele zaken kan de computer met een internetaansluiting en een e-postadres niet meer missen. De computer wordt overigens gebruikt in bijna alle instellingen waarmee men in contact komt: administratie, ziekenfonds, bibliotheek, dokter, ziekenhuis, belastingsdiensten, enz. Het is zeker waar dat het beheersen van een aantal programma's en systemen de kans op een job of een promotie positief beïnvloedt. Maar onze beschouwingen gaan over het gebruik van de computer in de biologielessen van het secundair onderwijs. Is dat toestel dáár nuttig te gebruiken?
Technologische hulpmiddelen in het onderwijs: één grote begrafenis
Wie enkele decennia het onderwijs aan den lijve heeft meegemaakt, zag al vele technologische hulpmiddelen komen en.... geruisloos weer verdwijnen. Het waren meestal hulpmiddelen die heel het onderwijs zouden hervormen en als onmisbaar werden voorgesteld. Wie kritisch erover was, werd afgeschilderd als lui of conservatief of tegen de vooruitgang. Die dingen zijn, zoals de Moderne Wiskunde, verdwenen of leiden een amechtig bestaan. Wie in het onderwijs staat of gestaan heeft, kan oordelen over al die roemloos ten ondergegane "onmisbare" nieuwigheden.
