VARIA
- Aantonen van sulfiet in vleeswaren
- Aantonen van fosfaten in waspoeders
- Aquariumwater afkoelen
- Tijdelijke dia's
- Waarvoor dienen eigenlijk dialyseerslangen?
- Wat zijn 'yoghurtbloempjes'?
- Een koelkast is een nuttig laboratoriumtoestel
- Broed- en/of droogstoof?
- Dissectiebakken
- Verdelen van chemicaliën
- Natuurlijke historiën
AANTONEN
VAN DE ELEMENTEN C, H EN O IN SUIKERS
Leerlingen moeten wel
weten dat water uit elementen H en O bestaat.
Doe in een kleine maatbeker 20 ml poedersuiker (gewone kristalsuiker
werkt NIET). Giet hierbij 10-15 ml geconcentreerd
zwavelzuur
(sterk geconcentreerd, dus je hebt die visceuze vloeistof nodig). Roer eventjes
met een glazen staaf, en zet dan een grote maatbeker omgekeerd over de kleine
maatbeker.
Er grijpt een onstuimige reactie plaats, waar water door zwavelzuur aan suikers
worden onttrokken, waardoor enkel koolstof overblijft (de massa stijgt snel
en vormt een zwarte 'worst'). Dit is een exotherme reactie, het verdampende
waterdamp zorgt ervoor dat de zwarte massa "rijst". Tegen de wanden
van de grote maatbeker slaat waterdamp neer.
Na de reactie heb je een zwarte massa, koolstof, over in de kleine maatbeker,
en tegen de wanden is H2O aangedampt, waarmee je de aanwezigheid van C,H,O
in suikers hebt aangetoond.
AANTONEN VAN "SULFIET" IN VLEESWAREN
Bestaat er een eenvoudige proef voor het aantonen van NaHSO3 in vleeswaren?
- Het gebruik van sulfiet in vleeswaren is wettelijk verboden. Toch wordt deze stof nog geregeld aan gehakt toegevoegd om de rode kleur van het vlees te behouden.
- Vers vlees dankt zijn rode kleur aan myoglobine (waarin Fe2+). Blijft het vlees een tijd aan de lucht blootgesteld dan treedt er een oxidatie op, waarbij Fe2+ wordt omgezet in Fe3+. Dit gaat gepaard met een bruinkleuring van het vlees. Voegt men een sterke reductor (zoals NaHSO3) toe aan het vlees, dan wordt deze oxidatie tegengegaan en blijft het vlees mooi rood.
Voor het opsporen van sulfiet bestaan er diverse methodes ; geven we er een tweetal :
methode 1 :
1. Breng een
koffielepel gehakt in een wit porseleinen schaaltje.
2.
Voeg 10 druppels
van een 0,2 % malachietgroenoplossing toe.
3.
Meng met een
spatel het vlees en het reagens zeer goed dooreen.
4.
Neem na enkele
minuten de kleur waar.
In aanwezigheid van sulfiet wordt malachietgroen ontkleurd en het vlees behoudt zijn rode kleur. Vlees dat niet behandeld is met sulfiet wordt blauwgroen
methode 2 :
1. Maak een verse
oplossing van KIO3 + 1 g oplosbaar zetmeel + 100 ml gedestilleerd water
= reagens
2.
Doe 10 g gehakt
in een erlenmeyer van 100 ml
3.
Voeg 5 ml
H3PO4 (1 vol. fosforzuur + 3 vol. water) toe en schud
krachtig.
4.
Drenk een
reepje filtreerpapier in het reagens en bevestig het aan een kurk, waarmee
de erlenmeyer wordt afgesloten. (Het filtreerpapier mag noch de erlenmeyer,
noch de vleessuspensie raken).
5.
Blauwkleuring
van het filtreerpapier verraadt de aanwezigheid van sulfiet. Indien de blauwkleuring
zeer vlug optreedt en nadien terug verdwijnt, wijst dit op een hoge concentratie.
6.
Indien geen
verkleuring optreedt, de erlenmeyer gedurende 10 min. verwarmen op kokend
warmwaterbad. Is de reactie dan nog negatief, dan mag men besluiten dat
het gehakt geen sulfiet bevat.
AANTONEN VAN FOSFATEN IN WASPOEDERS
Hoe kan onderzocht worden of er al dan niet fosfaten aanwezig zijn in een "biologisch afbreekbaar waspoeder, gegarandeerd zonder fosfaten"?
De fosfaten die het meest aan waspoeders worden toegevoegd zijn polyfosfaten. Door complexvorming met calciumionen werken ze als ontharders ; verder bevorderen ze het bevochtigen der weefsels, de biologische afbraak en stabiliseren ze de pH.
Fosfaten geven in zuur midden een geel neerslag door reactie met ammoniummolybdaat.
Praktisch kan men als volgt te werk gaan : men neemt 5 ml van een oplossing van waspoeder en zuurt aan met wat waterstofnitraat (tot pH 2) ; vervolgens voegt men 5 ml van een 1 % oplossing van ammoniumnitraat toe. Goed roeren en tenslotte een overmaat van een 10 % oplossing van ammoniummolybdaat toevoegen en verwarmen. In aanwezigheid van fosfaten bekomt men een geel neerslag van ammoniumfosfomolybdaat : (NH4)3PO4.12 MoO3. (De reactie gaat niet op voor metafosfaten!)
AFKOELING VAN AQUARIUMWATER
Om het water van een zee- of zoetwateraquarium dat in een te warme klas staat af te koelen, kun je gebruik maken van koelelementen bestemd voor koelboxen. Het volstaat deze afwisselend in het water en in het diepvriesvak van de koelkast te plaatsen.
TIJDELIJKE DIA'S
De vleugels van een bij tussen de glaasjes van een dia stoppen en in het raampje klemmen. Projectie geeft een prachtig beeld. Dezelfde methode kan ook gebruikt worden om bv. vruchtjes van de berk of een volledig insekt te observeren.
WAARVOOR DIENEN DIALYSEERSLANGEN ?
Dialyseerslangen worden gebruikt voor het afscheiden van zouten uit colloïdale oplossingen, bv. het verwijderen van zouten uit de albumine van het wit van ei.
WAT ZIJN "YOGHURTBLOEMPJES"?
Wat zijn in biologisch opzicht de zgn. yoghurtbloempjes? Welk is hun juiste biochemische werking op de bestanddelen van melk?
De "yoghurtbloempjes" zijn witte, bloemkoolachtige stukjes, die een lactosegist bevatten + een melzuurbacterie Lactobacillus caucasicus Beyerinck. Soms vindt men in de literatuur andere micro-organismen ; deze moeten echter als verontreiniging worden gezien.
De melkzuurbacteriën zet de melksuiker om in melkzuur, waardoor de melk stremt. Dit gebeurt bij kamertemperatuur. Na afkoelen in de koelkast treedt het typisch aroma van yoghurt op.
In de melkerijen dikt men de melk eerst in tot de helft van haar volume, waarna men ze ent met een "starter", die 2 - 3 % melkzuur bevat + bacteriestammen (Bacillus bulgaricus, Bacillus acidophilus en Bacillus bifidus), respectievelijk afkomstig uit de verteringsgang van de koe, de volwassene en het kind.
EEN KOELKAST IS EEN NUTTIG LABORATORIUMTOESTEL
Een koelkast is heel nuttig in het labo : heel wat organismen hebben er betere levenskansen dan in het woestijnklimaat van het klaslokaal : regenwormen, slakken, watervlooien, enz. Van bacteriën en schimmelculturen kan de ontwikkeling worden vertraagd. Ook bakkersgist is lang te bewaren.
BROED- EN/OF DROOGSTOOF?
Welke technische eisen moet men stellen bij de aankoop van een broed- en/of droogstoof voor de lessen biologie in het S.O.?
Ideaal is een "combistoof", d.w.z. een stoof die terzelfdertijd als broedstoof (37 °C kweek van bacteriën, 39 °C uitbroeden van kippeneieren) en als droogstoof (110 °C drogen van plantenmateriaal, 150 °C droog steriliseren van glaswerk) kan gebruikt worden. Een inwendig volume van 30 tot 40 liter is voldoende. Nauwkeurige regeling tot op 1/10e °C is voor het middelbaar een overbodige luxe. Een doorschijnende deur of dubbele deuren zijn soms praktisch, maar niet absoluut noodzakelijk.
DISSECTIEBAKKEN
De bodem van dissectiebakken is belegd met een relatief zachte materie waarin je spelden kan prikken. Na een tijd komen er echter stukjes los. Op welke manier kan ik deze onderlaag vernieuwen?
De vermelde onderlaag bestaat uit paraffine, waaruit gemakkelijk brokjes loskomen. Vooral bij lagere temperaturen is de paraffine zeer bros.
Een goede onderlaag voor een dissectiebak bekomt men op volgende manier : een dunne laag paraffine wordt uitgegoten in de dissectiebak. Vóór de stolling wordt hierin een op maat gesneden kurkplaat gedrukt ( ca. 5 mm dik). Na hechting van de kurkplaat giet men hierover een tweede laag paraffine. Het paraffineren van de bovenlaag van de kurk zet de plaat veel vaster en zal het reinigen vergemakkelijken.
VERDELEN VAN CHEMICALIËN
Vele films worden verkocht in plastic doosjes. Deze kunnen bij de verdeling van chemicaliën voor leerlingenproeven zeer nuttige diensten bewijzen. Een bezoekje aan de fotograaf kan een behoorlijke oogst opleveren.
NATUURLIJKE HISTORIËN
De biologische kennis die we nu aan onze leerlingen overbrengen is in de loop der eeuwen gegroeid. Soms kan het interessant zijn om tijdens onze lessen de hedendaagse opvattingen historisch te omkaderen (als er tijd overblijft). Voor informatie hieromtrent kan je terecht in "Natuurlijke historiën - geschiedenis van de biologie van Aristoteles tot Darwin" door Frank Zeiss (ISBN 90 5352 232 8 - paperback 272 blz. - Uitgeverij Boom, Prinsengracht 747/751, 1017 JX Amsterdam - 020/622 61 07)