septembernummer

Van 10 tot 17 juli ging aan de prestigieuze Peking University de 16de Internationale Biologie Olympiade door.

Benjamien Moeyaert, afgestudeerd aan het Klein Seminarie te Roeselare (leerling van collega Elke Viaene) en Sven Van Hecke van Edugo-de Toren te Oostakker (leerling van collega Rita Wulteputte) waren de deelnemende finalisten van de Vlaamse Biologie Olympiade. Samen met Joseph Dewulf uit Brugelette en Adrien Descamps uit Mons, laureaten van de Franstalige Gemeenschap, verdedigden zij onze kleuren.

Het belgische Team samen met zijn Chinese gids
Vlnr. Joseph Dewulf, Adrien Descamps, Benjamien Moeyaert en Sven Van Hecke

Het aantal deelnemende landen aan de IBO in Beijing was uitzonderlijk hoog: 50 delegaties uit alle continenten (in 2001 waren er in België 38 landen). Daarnaast stuurden Mozambique, Pakistan, Spanje en Tajikistan observatoren om dan volgend jaar te kunnen deelnemen. De IBO groeit nog steeds.

Cultuurbad
De Chinese organisatoren hebben er alles aan gedaan om van de olympiade een onvergetelijk gebeuren te maken. Ze hadden een luxueuze accommodatie voorzien én voor de studenten én voor de juryleden. We leerden met stokjes eten en genoten van gastronomische specialiteiten uit de gevarieerde Chinese keuken. We maakten kennis met hun eeuwenoude rijke cultuur, zowel tijdens de openings- en slotceremonie als tijdens de excursies. We beklommen een stukje van de Grote Muur, bezochten het Tien-An-Men-plein (nu een plein van Hemelse Vrede - vol toeristen), ontdekten de Verborgen Stad en zochten wat koelte in het Zomerpaleis. Bovendien werden we getrakteerd op een adembenemende voorstelling Chinese acrobatie.
Anderzijds is de metropool Beijing (Peking) met haar verzengende hitte, het chaotische verkeer en haar 17 miljoen inwoners op zich al adembenemend.
Onze aanwezigheid daar is zeker niet onopgemerkt voorbijgegaan want de delegatie werd ontvangen door de Belgische ambassadeur in Beijing. Spijtig voor onze laureaten kon dit enkel doorgaan op de dag dat zij het theoretische examen aflegden, zodat zij die kans misten.

De Belgische delegatie bij de ambassadeur
Vlnr. Laurent Minet, Louis De Vos, Hugo Vandendries, Victor Rasquin en Gaston Van Duyse-Adam (de ambassadeur)
Gérad Cobut, de Franstalige coördinator, was verhinderd door een vergadering.

Testen
Onze studenten hadden het behoorlijk moeilijk met het practicum dat uit 4 sessies van 90 min bestond, verdeeld over voor- en namiddag. Voor biochemie ging het om de scheiding van plasmide DNA met restrictie-enzymen en bepaling van de knipplaatsen en de grootte van de DNA-fragmenten met behulp van agarose gel-electroforese. Het gedeelte celbiologie omvatte het herkennen van celorganellen, preparaten van bladeren en analyse van delingsfiguren in wortelmeristemen.
Determineren van kevers, de anatomie van een garnaal en het bepalen van het verspreidingspatroon en de populatie-grootte van een meelwormpopulatie kwamen aan bod in het deel dierkunde. Voor plantenanatomie bestond de test uit het achterhalen van de kenmerken van bladpigmenten met behulp van spectrofotometrie en het maken van wortel- en bladpreparaten.

Ook voor het theoretisch examen, dat verdeeld was over 2 sessies van 150 minuten, lag de lat hoog. Het eerste deel omvatte een tachtigtal klassieke meerkeuzevragen waar het tweede deel, zoals gewoonlijk, ongeveer evenveel vragen bevatte die iets meer open waren: invulvragen, sorteervragen, berekeningen.

Voor een idee van moeilijkheidsgraad kan je terecht op de site van onze Franstalige collega's:http://www.olympiades.be/pdf/exemples_quest_theor_bio2005.pdf
(onze vertaling stond op een computer die werd gestolen in het station van Brussel-Zuid...)

Resultaten
Sven Van Hecke behaalde de 146ste plaats (op 197) en kwam enkele punten te kort om een bronzen medaille in de wacht te slepen. Benjamien volgde met een miniem verschil als 159ste. Onze Franstalige laureaten Adrien en Joseph eindigden respectievelijk 154ste en 185ste.
De prestaties van onze laureaten zijn des te merkwaardiger als men rekening houdt met het feit dat onze jongeren uit een Algemeen Secundair Onderwijs komen waar men maximum 2 lesuren biologie per week krijgt en ze vergeleken worden met jongeren waarvan een groot deel afkomstig is uit 'Science schools' die gedurende twee jaar enkel wetenschapsvakken volgen. De kloof met deze 'professionals' is groot.

De volledige Belgische ploeg
Vlnr. Gérard Cobut, Joseph Dewulf, Hugo Vandendries, Benjamien Moeyaert, Victor Rasquin,
Adrien Descamps, Sven Van Hecke en Laurent Minet

Dromen
In het 'Programme for International Student Assessment' (Pisa 2003) meet de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (Oeso) om de drie jaar de leerprestaties van vijftienjarige jongeren in de hele westerse en verwesterde wereld. Daaruit weten we dat de Vlaamse jongeren voor wiskunde tot de wereldtop behoren en ook voor wetenschappelijke geletterdheid hoog scoren. Deze wetenschappelijke geletterdheid, het begrijpen van wetenschappelijke teksten, is echter geen parate kennis van wetenschap. Het geringe aandeel van het lessenpakket wetenschappen in ons Secundair Onderwijs verklaart waarom we die prachtresultaten van een Pisa-test in een Internationale Biologie Olympiade met studenten van de derde graad niet kunnen verzilveren. Jongeren met interesse voor wetenschappen blijven in ons secundair onderwijs op hun honger. Laten we dromen van een richting met een degelijk pakket wetenschappen, zoals in de meeste van onze buurlanden, zodat we gewapend zijn om het groeiend tekort aan wetenschappers in de toekomst op te vangen.

Hugo Vandendries - Coördinator Internationale Biologie Olympiade

Dagboek IBO 2005 - door Sven Van Hecke

Donderdag 7 juli
Na een vlotte check-in in Zaventem en een vlekkeloze take-off van ons vliegtuigje, landen we na een verbazend korte vlucht in Amsterdam-Schiphol, met vrij veel tijd op overschot. Terwijl de begeleiders al snel vertrokken zijn, op zoek naar god-weet-wat, gaan wij op ons gemak naar één van de cafeetjes in de buurt van de gate waar we een uurtje later inschepen op de Boeing 747 met bestemming Beijing.

Vrijdag 8 juli
Na een slapeloze vlucht van negen uur landen we in Peking, waar we worden opgewacht door 3 enthousiaste gidsen. Zij regelen ons vervoer naar het hotel en geven ons ondertussen een inleiding van de Chinese cultuur. In het hotel worden we opgevangen door twee meisjes in knaloranje T-shirts met IBO 2005-opdruk. Het zijn twee van de meer dan 100 lokale gidsen, die gedurende de hele week alles in goede banen zullen leiden, en die reeds vlug zullen omgedoopt worden tot de "orange crew". Het zijn onze alwetende redders in nood wanneer we weer eens iets niet verstaan in dit verre, vreemde land.

Na een eerste ervaring met de best bizarre Chinese keuken, trekken we samen met onze begeleiders in de namiddag per taxi naar downtown Peking voor een bezoek aan de Bell- en de Drumtower, gevolgd door alweer een verzameling van bizarre, ditmaal Kantonese gerechten.

Zaterdag 9 juli
Na een ingekorte nacht, dankzij de jetlag die we opgelopen hebben, worden we aan het ontbijt voorgesteld aan de Nederlandse begeleiders, oude bekenden van onze begeleiders. Vervolgens wagen we onze kans op de Pekingse metro, en kopen we met veel handgebaren voor 30 cent een kaartje naar de binnenstad, zo'n 20 km verderop. Tijdens onze wandeling ontmoeten we enkele enthousiaste plaatselijke studenten, die ons meetronen naar een kunstexpositie van de universiteit. In de namiddag bezoeken we het Tian'anmenplein, de plaats waar de studentenrevolutie van '89 plaatsvond, en zoeken we vruchteloos naar de ingang van Mao's mausoleum (het bleek die dag gesloten te zijn...), waarna we dan maar een gezellig klein winkelstraatje insloegen. Tijdens het avondeten in het hotel maken we kennis met enkele pas aangekomen deelnemers, en krijgen we te horen wat ons de volgende ochtend te wachten staat.

Zondag 10 juli
Gezien het feit dat de begeleiders rond 8 uur 's ochtends reeds naar het andere hotel getransporteerd waren, werden we voorgesteld aan onze teamgids, die voor de rest van de week ons zou begeleiden. Tegelijk kregen we ook de benodigde materialen voor de tests en uitstappen uitgedeeld, waarna ons werd meegedeeld dat we het hotel niet alleen mochten verlaten en steeds de teamgids moesten meevragen bij eventuele uitstappen in Peking. Om haar nog niet te vlug last te bezorgen, besloten we in het hotel te blijven, waar we rustten, mensen leerden kennen en wat studeerden.

Maandag 11 juli
's Ochtends vrij vroeg worden we in zeven bussen, en onder politie-escorte, naar de universiteitscampus van Peking gevoerd, waar we de openingsceremonie zullen bijwonen. Vóór die ceremonie worden al veel foto's getrokken van de teams, waarschijnlijk om het wachten een beetje te verzachten. Daarna wordt ons Belgisch team, voorafgegaan door de teamgids, voorgesteld aan het verzamelde publiek. Volgen nog enkele speeches van de plaatselijke instanties, organisatoren, en ook van de algemene IBO-coördinatoren, afgewisseld met enkele optredens van de kunstafdeling van Peking University. In de namiddagmaken we kennis met de apparaten die we zullen gebruiken tijdens het praktisch examen van de volgende dag. Iets minder ontspannen gaan we achteraf terug naar het hotel.

Dinsdag 12 juli
Vandaag worden we opnieuw met z'n allen vervoerd naar de campus, om daar met de ons nu bekende apparaten de - vaak iets minder bekende - opdrachten tot een goed einde te brengen, en dat in 4 sessies van 1h30, verspreid over de voor- en namiddag.
Om wat stoom af te laten, worden we achteraf naar een befaamd restaurant gebracht, waar we onze begeleiders terugzien. Nadien wordt een optreden georganiseerd, met dansen en liederen van verscheidene etnische minderheden, gevolgd door een groots watergevecht. het geheel wordt afgesloten met een kleine fuif met - voor de verandering - iets minder Chinees klinkende muziek.

Woensdag 13 juli
Terwijl onze begeleiders vandaag opnieuw in de weer zijn met het vertalen van de vragen voor het theoretisch examen van morgen, wordt ons een culturele uitstap voorgeschoteld naar "de Verboden Stad", de vroegere, 9999,5-kamers tellende residentie van de keizer. In de namiddag bezoeken we het "Zomerpaleis", het "vakantieoptrekje" van de keizer, met een oppervlakte van 290 ha. Na het avondmaal in het hotel nog even wat lezen in het meegebrachte studiemateriaal, en nog enkele bezoekjes gebracht aan onze mededeelnemers.

Donderdag 14 juli
Na twee sessies van 2h30 theoretische examens, met tussenin natuurlijk een maaltijd, wat ontspanning en wat gesprekken, worden we opnieuw naar een befaamd restaurant gebracht, nu om de beroemde Peking Roast Duck, ofte pekingeend, te eten. Daarna gaat het naar een theater vlakbij, voor een adembenemende voorstelling van Chinese acrobatie, met halsbrekende en verrassende stunts die je soms echt niet voor mogelijk houdt. Bij de terugkeer in het hotel loopt een levering van wat Belgische chocolade aan bevriende teams een beetje uit wanneer op de gang waar we staan te praten spontaan een feestje begint, dat rond kwart voor één verplaatst wordt naar de hotelbar. Uiteindelijk besluiten we dan toch maar ons bed op te zoeken.

Vrijdag 15 juli
Het besluit van gisterenavond was zeer wijselijk, want we worden om tien na zes reeds opgeroepen om op tijd op de grootste attractie van de wereld te staan: de Chinese muur. Na een zware beklimming en een gemakkelijk afdaling, onder vrij hoge temperaturen, worden we opnieuw op de (veel frissere) bus gezet en teruggebracht naar het hotel. Na de maaltijd gaat het richting binnenstad waar we in de grootste winkelstraat van Peking kunnen rondkuieren; een gelegenheid om souvenirs te kopen, of te genieten van een verfrissend ijsje. Bij de terugkeer in het hotel krijgen we te horen dat er een vrij podium wordt georganiseerd, hoogstwaarschijnlijk om ons ervan te weerhouden hetzelfde te doen als gisteren. Naast enkele amusante optredens krijgen we ook nog onverwachte, nieuwe kanten van mensen te zien, wanneer ze demonstreren waarmee ze zich nog bezighou naast biologie.

Zaterdag 16 juli
In de voormiddag brengen we een bezoek aan één van de vele plaatselijke secundaire scholen, waar we elk een persoonlijke gids krijgen toegewezen die ons een rondleiding geeft op zijn school, en ondertussen honderduit vertelt over vanalles. Sommige deelnemers zijn blij met deze ontmoeting met hun Chinese leeftijdsgenoten, anderen kunnen niet voluit genieten omdat ze met hun gedachten reeds bij de slotceremonie van die namiddag zitten, de ceremonie waarop ook de medailles worden uitgereikt!
Na dat bezoek worden we even terug naar het hotel gevoerd, waar iedereen in allerijl zijn beste kleren aantrekt voor het moment der waarheid, de slotceremonie.
Zoals de meeste deelnemers zijn ook wij heel tevreden met ons resultaat, hoewel er geen medaille inzat voor ons. 's Avonds is er nog een banket in het hotel, waarbij afscheid wordt genomen van de teamgidsen en van sommige teams die de volgende ochtend heel vroeg dienen te vertrekken.

Zondag 17 juli
Nadat we eindelijk nog eens konden uitslapen, gaan we naar de lobby om er de vertrekkende teams uit te zwaaien. Tegen de middag nemen we een taxi naar het hotel van de begeleiders om daar ons niet-zo-Chinese middagmaal met veel smaak te verorberen. Daarna gaat het naar de Temple of Heaven en een nabijgelegen vismarkt. Na het avondmaal komt een gids ons vertellen dat we de volgende ochtend om 5 uur vanuit het hotel vertrekken naar de luchthaven, waarop we zo vlug mogelijk voor de laatste keer die week in ons reeds vertrouwde bed duiken om toch nog van een redelijke nachtrust te genieten alvorens met het vliegtuig richting Kunming te vertrekken. Het begin van een fantastische rondreis door Zuid China...

Nvdr. de taxis in Beijing zijn spotgoedkoop, vandaar het frequent gebruik van dit transportmiddel!

Op 14 januari reed ik richting Lunteren, bij Utrecht (NL) naar de 19de Conferentie voor het Biologie Onderwijs, ingericht door NIBI, onze zusterorganisatie in Nederland. De conferentie is een tweedaagse (vrijdag en zaterdag) en gaat door in het Congreshotel De Werelt. Het kostenplaatje ligt dus wel wat hoger dan voor 'ons' congres Leraars Wetenschappen, tenminste als je voor twee dagen intekent. Deze kosten zitten vooral in de overnachting en de maaltijden.

Het centrale thema van de conferentie is: 'op zoek gegaan naar de grenzen'. Het kleinste, het grootste, het lichtste, het snelste, de slimste, ... extremen intrigeren altijd, zowel in de biologie als in het onderwijs. Soms was het verband tussen het onderwerp van een workshop en het thema ook wel extreem ver te zoeken ;-) ...

Er worden 5 werkperiodes ingericht van telkens 1u15min, drie op vrijdag en twee op zaterdag (de conferentie eindigde zaterdag met de lunch). Per periode mag je een eerste en een tweede keuze opgeven. Er waren in het totaal 6 lezingen en 30 workshops, 11 hiervan werden twee maal ingericht, zodat je echt wel voldoende keuze had. Op de dag zelf kun je op grote borden in de centrale hal zien welke workshop je uiteindelijk kan volgen. Het gebeurt ook hier (net zoals bij ons) dat je keuzes voor een bepaalde periode volgeboekt zijn, meestal wordt je dan een andere keuze voorgesteld.

Je vindt er tevens een didactische beurs, die zich in feite beperkt tot een aantal uitgeverijen van handboeken. De beurs op het Vlaams Congres van Leraars Wetenschappen biedt een veel ruimer aanbod.

De BBB serie is een digitale leerlijn voor VWO4 - 6, zeg maar voor de laatste drie jaar van het secundair onderwijs, wetenschap-pelijke richtingen.

De module behandelt het thema 'Erfelijkheid' op drie niveaus: individu (als deel van een populatie), cel en moleculair (DNA, RNA en eiwitten).

Alle onderwerpen worden behandeld a.h.v. tekst, schema's, animaties en illustraties en (veel) voorbeelden. Er is ook nog een diagnostische toets (met feedback) en een zeer uitgebreide index. Deze CD-ROM is dus uitermate geschikt om leerlingen bepaalde delen van het thema zelfstandig te laten verwerken.

Op de website www.science.uva.nl/bbb is informatie te vinden over schoollicenties, prijzen en wijze van bestellen, en kunnen demoversies van 'Erfelijkheid', Mitose onthuld', 'DNA en eiwitten' en 'Mutaties' gedownload worden. Op de website kun je ook vragen en opdrachten downloaden. De demoversies zijn gezipte bestanden van ongeveer 9 Mb groot.

Het product van evolutie, fossielen en organismen zijn concreet, je kunt ze vastpakken en je kunt er mooie verhalen over vertellen. De essentie van evolutie - erfelijke variatie in combinatie met selectie die zorgt voor veranderende verhoudingen in een populatie - is een erg abstract gegeven en daardoor vrij moeilijk te beheersen voor leerlingen. Het proces van evolutie verloopt nl. zo traag dat je in jaren niets ziet gebeuren. Met de komst van de computer is daarin echter verandering gekomen. Je kunt met een computer de processen naar believen versnellen. Zo programmeerden evolutiebiologen simulaties van evolutionaire processen zodat ze met eigen ogen konden zien hoe erfelijke variatie en selectie voor veranderende verhoudingen in een populatie en dus soortvorming zorgden.

Er zijn reeds een aantal, eenvoudige en minder eenvoudige, simulaties voor het onderwijs beschikbaar. Op de conferentie konden we een eerste versie van DotWorld van Scala Media en De Praktijk uitproberen.

Op een blauw veld bewegen blauwe en gele stippels. Bij het begin van het spel zijn er evenveel gele als blauwe stippels en ze bewegen ook even snel. Het is de bedoeling om zoveel mogelijk stippels weg te schieten. Er zijn 4 rondes van elk 20 seconden. Tussen de rondes vermenigvuldigen de overgebleven stippels zich. Op het einde van het spel krijg je een eindscore nl. het aantal blauwe en gele stippels die overblijven. Het zal niemand verwonderen dat ik veel meer gele dan blauwe stippels heb weggeschoten.

Te verbeteren: er werden heel wat suggesties door de deelnemers naar voor gebracht, maar ik persoonlijk vond het vooral erg kort; je kunt een gelijkaardig practicum doen zonder dat je naar een computerlokaal moet gaan voor een spelletje dat amper 5 minuten in beslag neemt.

Suggestie: een confetti-, kralen-, tandenstokers- of snipperpracticum, met gekleurde voorwerpen op een gekleurde achtergrond. Leerlingen spelen predator, opvallende voorwerpen zijn de klos.

Op de site www.praktijk.nu en de link LESMATERIAAL, kun je een hand-out met links en het spelletje zelf downloaden. Na registratie kun je gratis heel wat materiaal downloaden.

Grenzeloos meten en rekenen aan biologische systemen - onderzoek met de TI-84 Plus grafische rekenmachine.

De workshop gaf een idee van het gebruik van een grafische rekenmachine in de lessen biologie. Je kunt een datalogger met bijvoorbeeld een temperatuursensor op de rekenmachine aansluiten en zo bv. tijdens veldwerk de opwarming van oppervlaktewater meten. Na de metingen kun je met dezelfde rekenmachine de gegevens analyseren. Maar je kunt ook de lijsten met data die de rekenmachine in zijn geheugen opslaat, moeiteloos overzetten op een computer via een USB-kabeltje en dan in een Excelwerkblad bewerken.

Je kunt bv. ook in 20 minuten een logistische curve produceren met behulp van een lijstje getallen en een handleiding (=programmaatje) van 1 bladzijde groot.

Leren betekent een verandering in de hersenen. Je weet, voelt of kunt iets dat je ervoor nog niet wist, voelde of kon. In het onderwijs gaat het erom die veranderingen efficiënt en effectief te laten plaatsvinden. Bij actief leren moet een leerling daarbij vooral zelf een actieve rol spelen. Dus niet 'Hoe krijg ik (als leraar) het in jouw hoofd?', maar 'Hoe haal je het zelf in je hoofd?'

Er zal aandacht zijn voor biologie, voor psychologie en onderwijskunde en voor didactiek.

Verdere informatie kun je vinden op de website www.nibi.nl waar de aankondiging van de conferentie vermoedelijk in het najaar te vinden zal zijn.

Het levende organisme is een geheel dat zo functioneert dat elke verstorende invloed leidt tot een compenserende activiteit om deze verstoring te neutraliseren en op te heffen. (Léon Fredericq- hoogleraar dierfysiologie Universiteit Luik - 1851-1935)

Homeostase is het verschijnsel dat het inwendige milieu van een organisme op een bepaalde normwaarde gehouden wordt. We kennen dat goed bij mensen en dieren. Bij de mens bijvoorbeeld wordt in het bloed de concentratie van allerlei stoffen zo constant mogelijk gehouden (van glucose door het samenspel van de hormonen insuline en glucagon; van allerlei ionen door de nierfunctie en de bufferende werking van het bindweefsel, enz.) Het ontbreken van deze homeostatische regulering zou tot gevolg hebben dat naargelang van de wisselende osmotische waarde van het bloed de rode bloedcellen zouden inkrimpen (doornappelvorm) of zouden barsten (hemolyse) of dat de structuur van de witte bloedcellen vernietigd zou worden. Bij het pantoffeldiertje zorgen de kloppende vacuolen ervoor dat bij een te grote opname van water, de vloeistof weggepompt wordt, zodat de structuur van het cytoplasma en van de celorganellen niet aangetast wordt of dat het organisme niet openbarst.

Zorgt het osmoseverschijnsel in plantencellen die een vacuole bezitten voor een homeostatische regulering? Wanneer we in het onderwijs het onderwerp osmose bij plantaardige cellen behandelen, wordt de turgescentie in verband gebracht met het stevig houden van de cellen (bladmoescellen, parenchymcellen van de opperhuid of van het vruchtvlees). En het inkrimpen van de vacuolen wordt als verklaring gegeven voor het verwelken van de bladeren. Nu kunnen we ons afvragen of osmotische activiteiten ook een rol spelen bij een homeostatische regulering in plantencellen die over een vacuole beschikken (wortelharen, schorscellen van de wortel en van de jonge stengel, cellen van het bladmoes en van de tere bloembladeren).

Het horizontaal vervoer van water met ionen in de wortel en het vervoer van deze vloeistof in het bladmoes, meer bepaald van de fijnste bladnerven naar de celwanden van de bladcellen die aan de intercellulairen grenzen, gebeurt voor een groot deel doorheen het samenhangend netwerk van de celwanden, de zogenaamde apoplast.

Het kan niet dat die ionenoplossing altijd dezelfde samenstelling en vooral ook niet altijd dezelfde ionenconcentratie en daarmee altijd dezelfde osmotische waarde heeft. Een door regen heel natte bodem zal aanleiding geven tot een bodemoplossing die een lagere ionenconcentratie bezit en dat zal ook voor de door de plant opgenomen vloeistof het geval zijn. Bij een drogere bodem zal de ionenconcentratie hoger zijn. Het gevolg van die wisselende ionenconcentratie is dat de wortelharen en de cellen in de schors van de wortel, in de stengel en in het blad voortdurend blootgesteld worden aan een wisselende osmotische waarde van de oplossing die in de celwanden voorbijstroomt. Maar misschien hebben de wortelharen toch een selectieve functie?

Veronderstel even dat de hiervoor genoemde cellen geen vacuole zouden bezitten. Er zouden dan osmotische verschijnselen plaats-vinden met het plasmamembraan (celmembraan) als semi-permeabele membraan (selectieve membraan). Aan de ene kant van het membraan schuift een ionenoplossing voorbij en aan de andere kant bevindt zich het cytoplasma met de organellen die zelf ook omhuld zijn door een enkele of een dubbele membraan (respectievelijk het endoplasma-tisch reticulum, het Golgi-apparaat en de lysozomen met een enkele membraan en de celkern, de mitochondriën en de plastiden met een dubbele membraan). Naargelang van de concentratie van de voorbijschuivende ionenoplossing in het netwerk van de celwanden zou die oplossing een hogere of een lagere osmotische waarde hebben dan die van het cytoplasma. Het gevolg is dat het cytoplasma en de organellen voortdurend geconfronteerd zouden worden met respectievelijk waterverlies of wateropname. Nu kan een onregelmatig inkrimpen of zwellen niet goed zijn voor de structuur en de functie van het cytoplasma en van de organellen, want dat zou fatale gevolgen hebben voor de cel in haar geheel. Een dergelijke situatie treedt bijvoorbeeld niet op bij de bloedcellen van gewervelde dieren omdat door een homeostatische regulering de samenstelling van het bloedplasma en daarmee de osmotische waarde ongeveer constant gehouden wordt. En een pantoffeldiertje beschikt over kloppende vacuolen die door hun activiteit beletten dat de cel en de organellen zwellen of barsten als de cel te veel water heeft opgenomen.

Maar wat gebeurt er bij plantencellen die een vacuole bezitten? Als en relatief hooggeconcentreerde ionenoplossing, d.w.z. hoger geconcentreerd dan het celsap in de vacuole, in de celwanden passeert, verliest de vacuole over het cytoplasma heen wat water. Dit hoeft voor de structuur van het cytoplasma en van de organellen geen schadelijke gevolgen te hebben en deze structuur wordt daarbij niet aangetast. De ionenoplossing in de celwanden zuigt immers water aan vanuit de vacuolen. Als een laaggeconcentreerde ionenoplossing in de celwanden passeert, d.w.z. lager geconcentreerd dan het celsap, neemt de vacuole weeral doorheen het cytoplasma water op, weeral zonder dat de structuur van het cytoplasma en van de celorganellen daardoor veranderd wordt. Bij deze bewegingen van het water neemt de vacuole respectievelijk wat in volume af en wat in volume toe zonder schadelijke gevolgen voor de cel. Beide mechanismen zijn dus letterlijk van levensbelang voor het "gezond" of "intact" blijven van de celorganellen en daarmee van de levende cel!

De osmotische activiteiten hebben dus wat we zouden kunnen noemen een bufferende werking. Men zou ook kunnen spreken van de osmoregulerende rol van de plantenvacuole of van de homeostatische regulering van het watergehalte van de cel met behulp van osmotische activiteiten. Daarmee is ook vastgelegd wat in een plantencel de functie zou kunnen zijn van een vacuole. Als bij droogte landplanten weinig of geen water kunnen opnemen, verwelken de bladeren doordat de vacuolen van de bladcellen hun turgescentie verliezen. De vacuolen hebben dan relatief veel water verloren, maar zonder dat dit schade berokkent aan de organellen en het cytoplasma. Zodra de plant weer volop water kan vervoeren, nemen de vacuolen weer water op, de bladeren worden weer turgescent en de ongestoord gebleven celorganellen kunnen volop hun functie opnieuw uitvoeren.

Bij dieren en bij de mens bezitten de cellen uiterst zelden vacuolen. Natuurlijk zou het ook voor die cellen zeer schadelijk of zelfs de dood betekenen indien ze nu eens zouden inkrimpen en dan weer zouden opzwellen. Ook in die cellen zou de structuur en daarmee de normale functie van de celorganellen en van het cytoplasma gestoord worden. Bij dierlijke cellen van bijvoorbeeld gewervelde dieren wordt de concentratie van de opgeloste stoffen in de vloeistof rondom de cellen binnen enge grenzen constant gehouden. Zo komt bij de mens de osmotische waarde van het bloed ongeveer overeen met een 0,9 % NaCl-oplossing (fysiologische zoutoplossing). Deze osmotische waarde blijft ongeveer constant, zodat bijvoorbeeld de rode bloedcellen niet blootgesteld worden aan wisselende osmo-tische waarden van het bloedplasma. Als we veel drinken, wordt er veel urine gevormd, zodat het bloed niet verdund wordt. Als we relatief veel keukenzout opnemen, en dus ook veel natrium- en chloride-ionen, zullen de nieren relatief meer van die ionen uit het bloed halen, zodat hun concentratie in het bloed constant blijft. Ook het bindweefsel speelt daarbij een rol door indien nodig overtollige ionen op te nemen en die weer af te staan als het ionengehalte in het bloed daalt. De samenstelling van het bloed wordt wel in grote mate door de nierfunctie geregeld. Hetzelfde geldt voor de andere lichaamsvloeistoffen als de lymfe, het hersenruggenmergsvocht en de intercellulaire vloeistof. De Franse fysioloog Claude Bernard (1813-1878) had het al over het constant houden van het "milieu intérieur".

Wat hierboven over de osmoregulerende rol van de vacuolen in plantaardige cellen uiteengezet werd, hebben we nog in geen leerboeken van plantenfysiologie aangetroffen. Is er onder de leden van onze vereniging niet iemand die in een universitaire vakbibliotheek eens kan nagaan of die osmoregulerende rol al op haar waarde onderzocht werd? Gaat het hier om een hypothese die nog niet getoetst werd? Want voor het onderwijs zou het toch interessant zijn om dit mechanisme uit te leggen en om daarmee de functie van de vacuolen in planten duidelijk te maken.

Een schitterende animatie over de levens-cyclus van Plasmodium als verwekker van malaria op www.malaria.nl/animatie.html

Onderwerp: waterzuivering, inzameling van ongewervelde diertjes uit het gezuiverde afvalwater, bepalen van de biologische waterkwaliteit. Praktijkgerichte vorming.

Plaats: Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen, Vautierstraat 29, 1000 Brussel

Onderwerp: meten van geluid in verschillende omstandigheden en interpreteren van de resultaten, proefondervindelijk leren hoe geluiden zich voortplanten, versterkt en geabsorbeerd, gereflecteerd worden, stil staan bij oorzaken van geluidshinder en de beperking ervan, ... Praktijkgerichte vorming.

Programma: ethylalcohol is de meest bekende, de meest gebruikte en de meest geliefde organische verbinding ter wereld die heel wat effecten heeft op het menselijk lichaam. Deze nascholing bekijkt alcohol met een chemische en een biologische bril. Vele praktische proefjes worden getoond.

Hoe verklein je de afvalberg? Wat gebeurt er met oud papier? Wat is de milieuvriendelijkste verpakking voor frisdrank? Wat is er mis met aluminiumfolie? Hoe betrek je jongeren bij het thema afval? Hoe stimuleer je hen om milieuvriendelijke keuzes te maken?

Praktijkgerichte vorming, met heel wat bruikbare ideeën voor een milieudag of milieuweek.

Doelgroep: leerkrachten, personen uit CLB's, pedagogische medewerkers, vormingswerkers, jeugdwerkers, oppasdiensten en ouders van kinderen met diabetes. In de namiddag zijn er interactieve sessies voorzien gericht naar mensen uit de onderwijssector (schooltraject)

Onkosten: 50 • voor een dag; 30 • per halve dag; 30 • voor studenten (kopie studenten-kaart)

Met inhoudelijk vragen kun je terecht bij marleen.depover@arteveldehs.be , coördinator van het symposium.

Vanaf 15 september kun je het volledige programma bekijken en inschrijven op www.diabetessymposium.be

Je kunt ook een folder aanvragen via info.compahs.gezondheidszorg@arteveldehs.be

Programma: Stamcelonderzoek en -therapie vormen een volledig nieuw ontwikkelingsveld. Deze nascholing geeft inzicht in de huidige stand van zaken en de nieuwe uitdagingen.

Programma: superleuke doe-activiteiten rond vogels. Je krijgt de gelegenheid om onze collectie opgezette vogels eens van dichterbij te bekijken. Je leert ook vetbolletjes maken die je mee naar huis kunt nemen om ze in je tuin te hangen. Heb je eens een roofvogel gezien en zijn braakballen onderzocht? Dit alles en nog veel meer leuke opdrachtjes (voor jong en oud!) dompelen je onder in de wondere wereld van onze vogels.

Ook de unieke cultuurhistorische tentoon-stelling "Graven, plaggen, steken" (verlengd tot 10 januari) zal je aangenaam verrassen.

Vanaf 1 september kun je al voor het hele schooljaar activiteiten reserveren bij De Vroente.

Op woensdagnamiddag 5 oktober kun je er de bijscholing 'Actief en creatief werken rond natuur en milieu' volgen, waar je ideeën kunt opdoen om zelf een natuur- of milieules te maken en te begeleiden in je eigen schoolomgeving. Verdere gegevens hierover aan te vragen bij de Vroente.

Interactieve tentoonstelling over stilte, geluid en lawaai in het Natuur- en Milieueducatief Centrum De Helix, Hoogvorst 2, 9506 Grimminge-Geraardsbergen Tel. 054 31 79 50 www.dehelix.be

Decibels en toonhoogtes, de gehoordrempel en de pijngrens, het weerkaatsen en opslorpen van geluiden ...: met een muisklik word je ingewijd in de fysica van het geluid.

Maak kennis met het ontstaan van taal en met haar fascinerende broertje, de muziek. Het effect ervan ondervind je aan den lijve.

Nieuwsgierig van aard? Zoem dan in op de kaart van Vlaanderen en je kruipt in de 'oren' van een Gentenaar, een pater trappist in West-Vleteren, een vermoeide bewoner van Meise, ...

Wil je echt weten hoe het gesteld is met je gehoor? Kom dan naar de expo en doe de test!

Voor leerlingen (2de en 3de graad secundair) kan een bezoek aan de tentoonstelling gekoppeld worden aan 'Veldwerk geluid'.

Daarbij gaan ze op pad in het Stiltegebied Dender-Mark. Ze meten het geluidsniveau met de decibelmeter in verschillende omstandig-heden en interpreteren de resultaten. Ze leren proefondervindelijk hoe geluiden zich voort-planten, versterkt en geabsorbeerd, gereflec-teerd worden, ... Ze staan stil bij oorzaken van lawaaihinder en de beperking ervan, ...

Plaats: Museum Vanderkelen - Mertens, Savooistraat 6 of Leopold Vanderkelenstraat 30 (gebouw Artes), Leuven.

Onderwerp: de tentoonstelling toont de oudste gesteenten met microscopisch kleine sporen van leven, ca. 3,5 miljard jaar oud. Macrofossielen uit unieke vindplaatsen illustreren belangrijke stappen in de evolutie, tot en met het culturele ontwaken van de mens, zo'n 200 000 jaar geleden.

Collectiestukken werden ontleend in Australië, België, Frankrijk, Duitsland, Polen en de USA.

Programma: tussen de vele afdrukken, tekens en arte-facten van leven in de tentoonstelling zijn werken van actuele kunstenaars te zien o.m. van Jan Fabre, Panamarenko en Patrick Van Caeckenbergh, terwijl fragmenten te horen zijn van de compositie die Piet Swerts speciaal voor deze tentoonstelling schreef.

Onkosten: schoolgroepen S.O. •7,00 per leerling, begeleiders gratis, gids inbegrepen.

Plaats: fortingang, Goorstraat, Oelegem. Laarzen of waterdichte schoenen, zaklamp en warme trui zijn zeker wenselijk.

Programma: diareeks over het nachtelijk leven van de vleermuizen. Rondleiding doorheen de fortgebouwen. Demonstratie vleermuizende-tector.

Info en inschrijving: Natuur 2000, Bervoetstraat 33, 2000 Antwerpen, natuur2000@telenet.be 03/231 26 04

Jengi is een IT-gestuurd lespakket van WWF, bestemd voor de leerlingen van 4, 5 en 6 S.O. over duurzame ontwikkeling, biodiversiteit, bosexploitatie, landbouw, toerisme, Baka en Bantu

Je kunt op de website een handleiding downloaden, met informatie over lesopbouw en aansluiting bij de eindtermen. Een project om vakoverschrijdend te werken.

Van 10 oktober tot eind november loopt een campagne rond dit lespakket, waarbij je terecht kunt bij een helpdesk en waar de leerlingen in een forum in discussie kunnen gaan met experts rond de verschillende thema's.

Er is aan het project ook een wedstrijd verbonden. De beste klassen mogen in februari 2006 naar het eindevenement, waar de winnaar bekend gemaakt wordt. Inschrijven kan tot 30 september.

Vanaf dit schooljaar wordt de Frimoutprijs van het Gemeenschapsonderwijs tweejaarlijks georganiseerd, telkens rond een bepaald thema.

De wedstrijd staat open voor leerlingen van de 3de graad S.O., die individueel of in groep een wetenschappelijk werk maken in het kader van de vakken biologie, chemie, natuurweten-schappen, aardrijkskunde of fysica.

Het prijzengeld is verhoogd: • 5000, 3000, 2000 (de helft voor de school en de helft voor de deelnemer) en nog bijkomende (geld)prijzen...

De aankondiging van de wedstrijd komt in oktober 2005 op de Gemeenschapsscholen toe, ingeschreven dient voor 31 januari 2006 en de projecten kunnen ingediend worden tot 31 mei 2006. Hieruit selecteert de jury 10 projecten die eind juni 2006 moeten voorgesteld worden aan de jury.

De prijsuitreiking wordt voorzien op het Wetenschapsfeest op zaterdag 21 okober 2006 te Antwerpen.

Een Antarcticawedstrijd voor leerlingen van de 2de en 3de graad S.O. waarmee de hele klas door het uitvoeren van een opdracht in 'team-work' een reis naar Lapland kan winnen.

Een knappe educatieve cd-rom bevat basisinformatie over de poolstreken en klimaat-veranderingen.

Alle praktische informatie over deze wedstrijd is beschikbaar op www.poleposition1.be

Inschrijven kan tot 15 november, de opdracht dient vervuld te worden voor 26 februari. Eind mei worden de prijzen uitgereikt.

In elke provincie zijn er, voornamelijk tijdens de weekeinden, activiteiten voorzien die alle bij het thema 'bos' aansluiten: heel veel geleide wandelingen, tentoonstellingen, familienamiddagen.

In Kalmthout (Antwerpen), Lanaken en Riemst (Limburg), Eeklo (Oost-Vlaanderen), Groenen-aal, Hallerbos en Tienen (Vlaams-Brabant) worden er in de loop van die week ook activiteiten voor scholen ingericht.

Het KAGM houdt elke maandag van 20 tot 22 uur een werkavond in de bioruimte van de UA, campus Middelheim (ex-RUCA), Groenen-borgerlaan 171, 2020 Antwerpen.

De bioruimte is te bereiken vanaf parking 2, tussen de gebouwen U en S langs het hellend vlak naar beneden.

Iedereen die geïnteresseerd is in microscopie als hobby is van harte welkom. Hieronder het programma voor de volgende maanden. (P preparaat maken; C causerie; D diversen).

Lidgeld (per kalenderjaar)
je ontvangt het Jaarboek en BIO en een lidkaart met vrije toegang tot de Zoo, Planckendael, de Plantentuin in Meise, het Zwin, het KBIN, het Arboretum in Kalmthout, het Afrikamuseum in Tervuren.

- Werkende leden: 15 €
- Studenten: 7 €
- Gepensioneerden: 8 €
- Verenigingen, scholen e.a.: 15 €

Jaarboek en BIO
Stort het lidgeld op nr. 068-0 666 550-90 van de Vereniging voor het Onderwijs in de Biologie, de Milieuleer en de Gezondheidseducatie
p.a. E. Van Damme,Hoge Weg 234 – 8200 Sint-Andries (Brugge)
Om het driemaandelijks tijdschrift ZOO van de Antwerpse dierentuin te ontvangen voeg je bij je lidgeld een supplement van 12,39 € met de vermelding ZOO. Let wel: ZOO verschijnt in juli, oktober, januari en april.

Voorzitter
Ignace Nerinckx
(Vrij Gesubsidieerd Onderwijs)
Muizenhoekstraat 6,
B-2812 Mechelen
e-mail: ignace.nerinckx@pandora.be

Ondervoorzitter
Marleen Van Strydonck
(Officieel Onderwijs)
Te Boelaerlei 119/1 – 2140 Borgerhout
E-mail: marleen.vanstrydonck@ua.ac.be

Secretaris
Victor Rasquin
Minister De Clercklaan 2 – 8500 Kortrijk
E-mail: [email]

Penningmeester
Emiel Van Damme
Hoge Weg 234 – 8200 Sint-Andries (Brugge)
E-mail: emiel.vandamme@skynet.be

Redacteur Jaarboek
Vik Casteels
Witveld 1 - 2811 Leest
e-mail : Vik.Casteels@advalvas.be

Adreswijzigingen en lidkaarten
Herman Snoeck
Jan van Rijswijcklaan 277 – 2020 Antwerpen
E-mail: herman.snoeck@antwerpen.be