Mei 2005

INHOUD

 

Internationalisering in het onderwijs

Deelneming van V.O.B. aan het ASE congres te Leeds (januari 2005).
De overkoepelende vereniging voor leerkrachten wetenschappen van het Verenigde Koninkrijk (ASE) hield haar jaarlijkse congres in de gebouwen van de universiteit te Leeds. Deze universiteit benut zijn ideale ligging op de flank van een heuvel om de gebouwen al of niet met luchtbruggen te verbinden. Zo kun je de faculteit fysica op het gelijkvloers binnenstappen en 400 meter verder in de gebouwen biologie op de vierde verdieping vinden wat je zoekt zonder zelf energie te leveren om een hoogteverschil te overbruggen. Het interactieve aspect en de samenwerking tussen de verschillende disciplines wordt terdege versterkt door de unieke inplanting van de gebouwen.

Het ASE congres omvat drie luiken:
- voordrachten over innovaties in de wetenschappen (ongeveer 250 sprekers kwamen aan bod, waaronder verschillende Nobelprijswinnaars);
- onderwijsgerichte workshops (een 380-tal in totaal);
- een didactische beurs met de laatste snufjes wat betreft didactisch materiaal voor scholen, hogescholen en universiteiten.

De eerste dag van het vijfdaagse congres werd dit jaar ingevuld door een “Internationale dag” met bijdragen uit alle continenten.
Voor Vlaanderen waren V.O.B. en de zustervereniging VELEWE aanwezig als voor-bereiding voor een vergadering op het NVON congres in het Nederlandse Wageningen. Dit congres gaat door op 25 en 26 april 2005. Op deze vergadering in Wageningen willen we de mogelijkheden aftasten om verschillende Europese leraarsverenigingen te verenigen in een overkoepelende vereniging (immpres) die niet enkel onderlinge contacten onderhoudt maar het internationaliseringproces optimaliseert voor alle soorten van onderwijsinstellingen. Lukt dit opzet dan kan dit een eerste stap zijn om leerkrachten over heel Europa te informeren over onderwijsaangelegenheden. Dit kan op pedagogisch-didactisch gebied voordelen bieden, democratisering in het onderwijs bevorderen, nieuwe inzichten verschaffen en de Europese gedachte dichter bij leerkracht en leerling brengen.
Het opzet staat momenteel nog in de kinderschoenen. Maar de inzet en de creativiteit vanuit verschillende leraarsverenigingen om het heen en weer reizen financieel mogelijk te maken en de doelstelling om een geschikte langetermijnvisie uit te bouwen beloven voor de toekomst.

De deelnemende verenigingen: ASE (Verenigd Koninkrijk), V.O.B. en VELEWE (Vlaanderen), MNU (Duitsland), UdDDP (Frankrijk), NVON (Nederland) vertegenwoordigen momenteel ongeveer 24 000 leerkrachten. Lukt dit samen-werkingsverband dan kunnen andere Euro-pese verenigingen aansluiten.

Ignace Nerinckx - voorzitter


Vlaamse Biologie-olympiade 2005

Voor de preselectie schreven 1086 leerlingen in (112 minder dan vorig jaar) maar slechts 759 namen er effectief aan deel in de 6 universiteiten. Dat is 239 minder dan vorig jaar. De leerlingen van 141 collega's namen deel. Hiervan zijn er 47 nog geen lid van VOB. Zij werden aangeschreven.

Verdeling per universiteit:
KUL 139 ingeschreven, 95 deelgenomen;
KULAK 182 ingeschreven, 140 deelgenomen;
LUC 159 ingeschreven, 116deelgenomen;
UA 130 ingeschreven, 86 deelgenomen;
UG 356 ingeschreven, 227 deelgenomen;
VUB 120 ingeschreven, 95 deelgenomen.

De hoogste score bedroeg 82,6 % (75,4 % in 2004), het gemiddelde lag op 33,2 % (vorig jaar 24,7 %). Toch bleken een aantal leer-lingen de proef moeilijk te vinden. De Vlaamse Biologie-olympiade is en blijft natuurlijk een proef met als doel een eerste en noodzakelijke selectie te maken voor de finale en de Internationale Olympiade. Het is dus geen gemakkelijke wedstrijd.

Hierna volgen, alfabetisch gerangschikt, de laureaten. (*Leerkracht, lid van VOB)

Degandt Simon - Sint-Amandscollege Kortrijk - Robert Vantomme*
Dierick Liderik - Sint-Amandscollege Kortrijk - Robert Vantomme*
Haeck Tom - Jan Van Ruusbroeckcollege Brussel - Marleen Vaeremans*
Libeert Denis - Sint-Amandscollege Kortrijk - Robert Vantomme*
Mattelaer Louis - Sint-Amandscollege Kortrijk - Robert Vantomme*
Mélange Willem - Sint-Amandscollege Kortrijk - Robert Vantomme*
Moeyaert Benjamien - Klein Seminarie Roeselaere - Elke Viaene*
Prud'homme Sylvie - Koninklijk Atheneum I Tienen - Jules Robijns*
Samyn Johan - Koninklijk Atheneum I Oostende - Emiel Van Damme*
Stock Brecht - Sint-Amandscollege Kortrijk - Robert Vantomme*
Van den Bossche Michiel - Sint-Amandscollege Kortrijk - Robert Vantomme*
Van Gaal Pieter-Jan - O.-L.-V.-van-Lourdescollege Edegem - Edmond Van der Mueren*
Van Hecke Sven - Edugo-De Toren Oostakker - Rita Wulteputte*
Vandewynckel Yves-Paul - Sint-Aloysiuscollege Diksmuide - Greet Vandorpe
Vanmassenhove Niels - Koninklijk Atheneum I Oostende - Emiel Van Damme*
Younes Faris - Klein Seminarie Roeselaere - Elke Viaene*

De scores van deze zestien finalisten liggen tussen 82,6 % en 68,2 %. Tijdens de stage (7-10 april) kregen ze een theoretische en/of praktische bijscholing over dissectie ongewervelden, plantenanatomie, plantenmorfologie, systematiek, microscopie, genetica, biodiversiteit, levenscycli en ongewervelden. Op 23 april legden ze een eindproef af met een theoretisch en een praktisch gedeelte.
De proclamatie zal in mei plaatsvinden.

Herman Snoeck (Antwerpen)


11de Vlaams congres van leraars wetenschappen

Dit jaar gaat het congres door aan de Vrije Universiteit van Brussel op zaterdag 12 november 2005.


De voortplanting van de wijngaardslak (Helix pomatia)

In april verlaten de wijngaardslakken hun winterkwartieren. Tijdens de volgende weken verorberen ze veel jonge bladeren en knoppen, zodat ze hun massaverlies (ca. 15 %) snel weer goedmaken.

 


Mei-juni is het paartijd. Wijngaardslakken zijn hermafrodiet.
Eerst vormt de voortplantingsklier (ovotestis) zaadcellen, later eicellen. De zaadcellen worden afgevoerd naar het flagellum, waar ze gegroepeerd worden tot een spermatofoor. Nadat ze elkaar met de tentakels betast hebben, richten ze zich op, zodat ze met de vlakke voet tegen elkaar steunen.


De liefdespijlzak bevat een liefdespijl, een tot 1 cm lang stilet van kalk, met soortspecifieke vorm. De geslachtsopening ligt vooraan rechts aan de kop.

Eén slak schiet via die opening een liefdespijl af, die terechtkomt in de linkerflank of in de voet van de partner. Dan groeit bij de initiatiefnemende slak de penis uit tot een buisje dat max. 18 cm lang kan zijn. Via dat buisje wordt de spermatofoor overgedragen, die opgeborgen wordt in de zaadontvanger van de partner.


Na de overdracht van de spermatofoor breekt het buisje af. De partner kan nu op zijn beurt een spermatofoor overdragen, maar dat is eerder zeldzaam: bij wijngaardslakken is een 'man-vrouw-verhouding' meer regel dan uitzondering. Gedurende hun leven paren ze slechts eenmaal. Terwijl de zaadcellen in de zaadontvanger rijpen, worden in de geslachtsklier eicellen geproduceerd. De zaadcellen zwem-men in de eileider naar de geslachtsklier toe; de bevruchting vindt plaats in het bevruchtings-zakje. De eiwitklier levert reservevoedsel af en de schaalklier zorgt voor het omhulsel.
Eind juni, begin juli is de periode van de eileg, die een hele dag in beslag kan nemen. Via de geslachtsopening worden 40 tot 50 eitjes in een kuiltje gedeponeerd



De eitjes hebben een diameter van 6 mm. Na 3 á 4 weken breken de slakjes door de eischaal; de diertjes hebben dan al een minuscuul schelpje. Na ongeveer 3 jaar zijn ze volgroeid en geslachtsrijp.



(c) Tekeningen: Unterricht Biologie nr. 205.
Met dank aan Denise De Preter, zoogids, voor het leveren van nuttige informatie i.v.m. de slakkenkwekerij in Aardenburg (NI).
Frans Desfossés (Edegem)


Systematiek

Van steeds meer organismen wordt het DNA bepaald. Door onderlinge vergelijking van ondermeer het DNA worden indelingen herbekeken en aangepast.

Zo blijkt de bosolifant voldoende ver af te staan van de overige Afrikaanse olifanten om er een afzonderlijke soort van te maken. In plaats van Loxodonta africana cyclotis heet hij nu officieel Loxodonta cyclotis.

Op de nieuwe werkbladen - opgesteld door een vrijwilligersteam van zoogidsen - geven wij telkens de meest actuele wetenschappelijke naam aan. Het ligt in onze bedoeling het volledige pakket werkbladen gratis ter beschikking te stellen via de website van de Zoo. Het ingevulde werkblad wordt aan de leerkracht gegeven door de begeleidende gids.

In BIO van november 1998 heb ik een overzicht van de platvissen gepubliceerd. Omdat we nu een dichotomische tabel hebben opgesteld waarmee leerlingen de platvissen in de Zoo kunnen determineren, hebben we ook de wetenschappelijke namen nagekeken. En ja hoor, een en ander is veranderd!
Hieronder vind je de correcte benamingen met tussen haakjes de oude naam. Het lijstje is opgesteld in de volgorde zoals op de infobladen die in BIO staken.

- Tong: Solea solea
- Dwergtong: Buglossidium luteum (Solea lutea)
- Tarbot: Psetta maxima (Bothus maximus)
- Griet: Scophthalmus rhombus (Bothus rhombus)
- Schurftvis: Amoglossus laterna
- Heilbot: Hippoglossus hippoglossus
- Lange schar: Hippoglossoides plates-soides
- Schol (pladijs): Pleuronectes platessa
- Bot: Platichthys flesus (Pleuronectes flesus)
- Schar: Limanda limanda
- Tongschar: Microstomus kitt

Met dank aan dr. Philippe Jouk, die ook het adres van een schitterende website doorgaf: www.fishbase.org
Op deze website staan absoluut betrouwbare gegevens over zeer vele vissoorten. Een net van medewerk(st)ers zorgt voor voortdurende controle en aanpassing.
Spijtig genoeg bestaat zulke website momenteel alleen voor vissen.

Frans Desfossés (Edegem)

Stages – bijscholingen – symposia

Water & Life

Heb je belangstelling voor milieueducatie? Zie je iets in het thema water? Spreekt een bijscholing met een internationale groep vak- en geestesgenoten je wel aan?
Waarom dan van 24 tot 30 september 2005 niet deelnemen in Sicilië aan de Europese Comenius/Grundtvig in-service-training ''Water & Life'?

Doelstellingen van dit seminarie:
- de verbanden aantonen tussen water, leven, milieuzorg en samenleving;
- de deelnemers laten oefenen in het gebruik van de biotische index voor het testen van de kwaliteit van het rivierwater;
- water promoten als thema van milieu-educatie en duurzame ontwikkeling.

De voornaamste lector van het seminarie is prof. Niels De Pauw, dr.Sc. in dierkunde en toegepaste ecologie, van de universiteit Gent. Onder zijn leiding werd in een Comenius project een methodiek ontwikkeld waarmee jongeren zelf de biologische kwaliteit van rivierwater kunnen bepalen. Tijdens de cursus zullen de deelnemers deze methode leren toepassen.
De cursus zal doorgaan in Giardini Naxos, de oudste Griekse kolonie in Sicilië. Nu is het de 'Tuinstad' en haven van het hoger gelegen wereldberoemde Toarmina. Daar kan men vanuit het Grieks theater zowel de Etna als de zee als decor bewonderen. Giardini Naxos ligt immers aan de voet van de Etna, één van de meest actieve vulkanen van Europa. Het ligt echter ook aan de Alcaltara rivier die de beroemde kloof (Gole dell'Alcantara) uit het basalt sleet. Het veldwerk zal in deze rivier en zo mogelijk ook in de kloof gebeuren.
Wil je er meer van weten, bekijk dan Giardini, Taormina en de Etna op http://sicilyweb.com/_index.htm

Meer informatie over dit alles vind je in de website van de Nieuwe Media School, organisator van de cursus:http://www.nieuwemediaschool.be/nl/projecten/bisel.asp

Meer inlichtingen over het Comenius/Grundtvig seminarie staat op volgend url:
http://comcdb.programkontoret.se/CourseManagement/ASP/CourseInfo.asp?CourseId=8831

De Europese Commissie stelt beurzen ter beschikking aan leerkrachten (Comenius) en personen actief in milieueducatie voor volwassenen (Grundtvig) om alle kosten van deze in-service-training (reis, verblijf en cursus) te vergoeden. Hiervoor moet je wel een aanvraag indienen bij het Nationaal Socrates Agentschap. Alle inlichtingen en documenten hiervoor zijn te vinden op de Comenius/Grundtvig website:
http://europa.eu.int/comm/education/programmes/socrates/comenius/projects_en.html

Neem echter vooraf eerst contact op met de cursusorganisator via fax of e-mail. Willy Aerts, Nieuwe Media School, Geeploopweg 3, 2400 Mol, tel./fax 014/315436, gsm 0476/876242
e-mail: nms@skynet.be, url: www.NieuweMediaSchool.be

Vuur en water, een cocktail uit de smidse van Hefaistos of Vulcanus, dat wil je toch niet missen?

Werkbladen maken en gebruiken bij NME- activiteiten

Datum: woensdag 4 mei (9.30 – 16.30 uur)
Plaats: NMEC De Helix, Hoogvorst 2, 9506 Grimminge (Geraardsbergen)
Onderwerp: intensieve trainingsdag over het gebruik en het ontwikkelen van werkbladen bij NME-activiteiten door Ton Lommers.
Onkosten: € 10
Info: 054/ 31 79 50 – http://www.dehelix.be
Vergelijkend wateronderzoek van bronbeek, Dender en vijver

Datum: woensdag 25 mei (13.30 – 16.30 uur)
Plaats: NMEC De Helix, Hoogvorst 2, 9506 Grimminge (Geraardsbergen)
Onderwerp: bepalen van de biotische index door inventarisatie en determinatie van de macro-invertebraten.
Onkosten: € 10
Info: 054/ 31 79 50 -http://www.dehelix.be


Avondwandeling op de Kalmthoutse heide

Datum: vrijdag 24 juni
Plaats: de Vroente, Putsesteenweg 129, 2920 Kalmthout
Onderwerp: avondwandeling rond het thema "graven, plaggen en steken".
Info: bij voorbaat inschrijven - 03/6201834. devroente@lin.vlaanderen.be


Gene Technology in Education – A Course in Self Organized Learning

Het Duits Nationaal Agentschap organiseert van 24 – 28.10.2005 een in-service-training voor leerkrachten biologie aan de Oberstufen-zentrum Lise-Meitner-Schule in Berlijn. Er zijn 24 plaatsen beschikbaar. De voertaal is in hoofdzaak Engels.

Contents of the seminar

Part A: SOL
- Study of the three columns of SOL according to the basic principles of SOL
- Study of different methods of exercise
- Prepare an Advance Organiser with the subject “Molecular Biology – Cloning”
- Guide lines of assessments of groups and valorisation
- Exercises referring the assessment of groups
Part B: practical work in the laboratory: Cloning Experiment
- Transformation of E. coli with gfp
- Selection and cultivation of transformants
- Preparation of Plasmid-DNA
- Restriction and PCR
- Agarose Gel Electrophoresis

Meer informatie vind je op www.lise.be.schule.de

Kandidaat-deelnemers kunnen een Comenius 2.2c-beurs aanvragen om hun reis-, verblijfs- en inschrijvingskosten te financieren.
Over deze actie (Comenius 2.2C) kun je meer info alsook de aanvraagformulieren vinden op de website: www.ond.vlaanderen.be/internationaliseringSO


In de ban van de decibel

Een blitse en interactieve tentoonstelling over stilte, geluid en lawaai in het Natuur- en Milieueducatief Centrum De Helix.

Met een audiogids word je ondergedompeld in een geluidenbad. Je komt meer te weten over geluid, decibels, pijngrens, lawaai, ...
Waarom wij geluid maken ontdek je in het talenspel.
Je meet zelf het geluid, zoekt je eigen geluidsprofiel en test je gehoor.
Je reist door Vlaanderen en verkent stille en lawaaierige plaatsen. Je focust op verkeers-lawaai, opstijgende vliegtuigen, luidruchtige buren, een popfestival maar evenzeer op de rust die uitgaat van de branding van de zee, stille plekjes in de stad, de typische geluiden in een stiltegebied, ...
Je staat stil bij gevolgen van lawaaihinder op de gezondheid en het effect van overdadige decibels op het gehoor.

Deze expo schuwt de harde waarheid niet maar is anderzijds humoristisch, speels, inter-actief en informatief. Maar het is geen groot-gelijk-pamflet. De bezoeker kiest zelf, beslist zelf, ontdekt zelf en komt misschien tot nieuwe inzichten.
Je kunt deze tentoonstelling bezoeken vanaf 6 juni 2005 tot eind mei 2007 in het Natuur- en Milieueducatief Centrum "De Helix", Hoogvorst 2, te Grimminge (Geraardsbergen), op werk-dagen van 8.30 tot 16.30 uur en op zondagen 12/6, 11/9, 2/10, 9/10, 16/10, 20/11 van 14 tot 17 uur.
Meer informatie op http://www.dehelix.be


De Palingbeek

De Palingbeek is een nieuw bezoekerscentrum, een informatieve instapplaats voor een bezoek aan het provinciedomien 'De Palingbeek'. Er is een milieuboerderij met educatieve tuin. Verspreid over het domein liggen educatieve observatiepunten langs de 3 bewegwijzerde wandelroutes. In de Sterrenwacht met koepel en speciale kijker kun je overdag de zon bestuderen.

Info: bezoekerscentrum De Palingbeek, Vaartstraat 7, 8902 Zillebeke (Ieper), 057/23 08 40


Vogels en vogeltrek

Sedert meer dan 75 jaar coördineren de wetenschappers van het KBIN het onderzoek naar de vogeltrek. Jaarlijks worden meer dan 600 000 in het wild levende vogels van een metalen ring voorzien. Je krijgt een beeld van het waarom en de resultaten van dit onderzoek, van het ringen zelf tot het terugvinden van een ring in Afrika, Azië of Noord-Europa. In dit grootschalig onderzoek spelen vrijwilligers en het grote publiek een belangrijke rol.

Groepen (max. 15 personen, min. 14 jaar) kunnen op dinsdag 24 mei en donderdag 26 mei (telkens om 14 uur en 18.30 uur), zaterdag 28 mei (om 11 uur en 14.30 uur) en op zondag 29 mei (om 14.30 uur) een rondleding krijgen o.l.v. Walter Roggeman, hoofd van de vogelringdienst. Individueel kan dat op zondag 29 mei om 11 uur.

Info en verplichte reservering: 02/627 42 52. Meer info op www.natuurwetenschappen.be


Aquatopia

Aquatopia is een poos gesloten voor vernieuwingswerken.
Indien je nadien voor je leerlingen een gegidste wandeling in Aquatopia wil kun je contact opnemen met dhr. Sidney Lachdaf, educatief@aquatopia.be, 03/205 07 47,

Als je zelf Aquatopia bezoekt betaal je slechts € 5 op vertoon van je VOB-lidkaart.


Vragenrubriek

Vraag 35/2/283bis – Waterkwaliteit

In de vorige BIO stond het e-mailadres van Luc Daniëls foutief. Het is luclievke.daniels@pandora.be

Vraag 35/3/284 – Archimedes

Welke beginnende collega kan ik een plezier doen met gratis de jaargangen van het tijdschrift Archimedes (biologie, fysica, chemie) te schenken? Vanaf jaargang 2 tot en met 39 (2003 waarna de uitgave is gestopt).

Geert Bekaert (Deurne)
03/321 95 69 - geemark@scarlet.be


Koninklijk Antwerps Genootschap voor Micrografie


Iedereen die geïnteresseerd is in microscopie als hobby is van harte welkom. Hieronder het programma voor de volgende maanden.
(P preparaat maken; C causerie; D diversen).

02/05 – C UV-microscopie.
09/05 – P Histologisch preparaat
23/05 – P Stengel van Gleditsia met doorn
30/05 – C 'Microscopische beelden van kenmerken van een aantal mossen'
06/06 – P Plantenpreparaat
13/06 – C 'Ingieten van objecten in kunsthars' en 'Bovenlichtmicroscopie'
20/06 – P Laurierblad.
27/06 – P Stengel Asclepias var. 'Moby Dick'
04/07 – P Testikel van een kater

 

 

Lidgeld (per kalenderjaar)
je ontvangt het Jaarboek en BIO en een lidkaart met vrije toegang tot de Zoo, Planckendael, de Plantentuin in Meise, het Zwin, het KBIN, het Arboretum in Kalmthout, het Afrikamuseum in Tervuren.

- Werkende leden: 15 €
- Studenten: 7 €
- Gepensioneerden: 8 €
- Verenigingen, scholen e.a.: 15 €

Jaarboek en BIO
Stort het lidgeld op nr. 068-0 666 550-90 van de Vereniging voor het Onderwijs in de Biologie, de Milieuleer en de Gezondheidseducatie
p.a. E. Van Damme,Hoge Weg 234 – 8200 Sint-Andries (Brugge)
Om het driemaandelijks tijdschrift ZOO van de Antwerpse dierentuin te ontvangen voeg je bij je lidgeld een supplement van 12,39 € met de vermelding ZOO. Let wel: ZOO verschijnt in juli, oktober, januari en april.

Voorzitter
Ignace Nerinckx
(Vrij Gesubsidieerd Onderwijs)
Muizenhoekstraat 6,
B-2812 Mechelen
e-mail: ignace.nerinckx@pandora.be

Ondervoorzitter
Marleen Van Strydonck
(Officieel Onderwijs)
Te Boelaerlei 119/1 – 2140 Borgerhout
E-mail: marleen.vanstrydonck@ua.ac.be

Secretaris
Victor Rasquin
Minister De Clercklaan 2 – 8500 Kortrijk
E-mail: [email]

 Penningmeester
Emiel Van Damme
Hoge Weg 234 – 8200 Sint-Andries (Brugge)
E-mail: emiel.vandamme@skynet.be

Redacteur Jaarboek
Vik Casteels
Witveld 1 - 2811 Leest
e-mail : Vik.Casteels@advalvas.be

Adreswijzigingen en lidkaarten
Herman Snoeck
Jan van Rijswijcklaan 277 – 2020 Antwerpen
E-mail: herman.snoeck@antwerpen.be