De evolutietheorie in België
Het jaar 2009 wordt het Darwinjaar: 200 jaar na de geboorte van Charles Darwin in 1809 en 150 jaar na het verschijnen van “On the origin of species” – “Het ontstaan van de soorten” – in 1859. Soms wordt gezegd dat dit boek het belangrijkste biologieboek is dat ooit verschenen is.
Maar hoe werd de evolutietheorie van Darwin in België ontvangen? In 2005 promoveerde historicus Raf de Bont aan de KULeuven tot doctor in de geschiedenis met een proefschrift dat op die vraag een antwoord geeft. Een herwerkte versie van dit proefschrift is nu in boekvorm verschenen:
Raf de Bont. Darwins kleinkinderen. De evolutietheorie in België 1865-1945 (Uitgeverij Vantilt, Nijmegen & Uitgeverij Van Halewyck, Leuven. 2008. 523 blz., 34,90 euro).
Voor de periode 1865-1885 worden vooral de opvattingen van de katholieke geoloog Jean-Baptiste d’Omalius d’Halloy (1783-1875) en de vrijzinnig geworden Luikse hoogleraar biologie Edouard Van Beneden (1846-1910) en hun discussies met twijfelaars en voor- of tegenstanders behandeld.
Er wordt ook aandacht besteed aan Belgische publicisten die schreven over wat onder de algemene term “sociaal darwinisme” gecatalogeerd kan worden. Men kan zich voorstellen dat de opvattingen van Darwin en in het bijzonder de idee van de dierlijke oorsprong van de mens een heftige afkeer verwekten bij diegenen die het toen heersend christelijk wereldbeeld aanhingen. Vooral vanaf de jaren 1870 waren er talrijke katholieke intellectuelen die het darwinisme verketterden, want volgens hen was een verzoening tussen de evolutietheorie en het Bijbelse geloof onmogelijk. Ook aan de Brusselse universiteit waren er enkele hoogleraren die nog sceptisch stonden tegenover de evolutieleer. In de jaren 1880 en volgende waren er Brusselse antropologen die veel aandacht besteedden aan de eigenschappen van de mens en in het kader van de “struggle for life” voorspellingen deden. Volgens een van hen hadden bijvoorbeeld Vlaamse katholieke kiezers inferieure kenmerken en werden ze als “intellectuele fossielen” beschouwd die als gevolg van fatale evolutiewetten zouden verdwijnen.
De in 1886 opgegraven Neanderthalerresten in het dorpje Spy brachten in België natuurlijk felle discussies op gang over de “missing link” tussen aapachtige voorouders en de mens.
Op het einde van de negentiende eeuw en de volgende jaren waren er enkele biologen, vooral personen verbonden met de Brusselse universiteit, die veelvuldig tussenkwamen in het debat over de evolutieleer, met o.m. ook discussies tussen neolamarckisten en neodarwinisten. Daarnaast bleef er natuurlijk ook een ideologische polarisatie tussen katholieken en vrijzinnigen bestaan. De inbreng van de genetica was in de overwegingen nog heel beperkt.
Bij de overgang van de negentiende naar de twintigste eeuw werd de evolutieleer intensief betrokken in de sociologie, een relatief nieuwe menswetenschap. De hamvraag daarbij was in hoeverre de evolutieleer een bijdrage kon leveren bij het beantwoorden van de vraag over de richting waarin de samenleving zou uitgaan. Ook hier waren vooral Brusselse denkers betrokken, maar ook de Vlaamse hoogleraar Julius Mac Leod (1857-1919) mengde zich in de discussie en hield een pleidooi voor de intellectuele maakbaarheid van de mens en voor de noodzaak van de volksverheffing.
In de eerste helft van de twintigste eeuw werd door de meeste Belgische intellectuelen, die of met een universiteit of met een wetenschappelijke vereniging verbonden waren, de evolutietheorie aanvaard. Aan de Leuvense universiteit was men echter heel voorzichtig. De dierlijke oorsprong van de mens werd wel aanvaard, maar voor de oorsprong van de geest – de “ziel” – werd nog voorbehoud gemaakt. Een belangrijke figuur in deze problematiek was de hoogleraar Henry de Dorlodot (1855-1929). Hij kon bijvoorbeeld wel in 1909 op de herdenking van Darwin in het Engelse Cambridge de universiteit van Leuven vertegenwoordigen.
Na de ontwikkeling van de “synthetische theorie” over de evolutiemechanismen, ging in België nu meer aandacht naar de eventuele gevolgen van de evolutieleer voor de opvoeding van kinderen of voor de beheersing van de criminaliteit.
Het boek van de Bont is het resultaat van een overweldigende prestatie. Honderden bronnen werden geraadpleegd en verwerkt in de behandeling van het onderwerp. De opvattingen van tientallen biologen, antropologen en filosofen werden nagegaan. Voor een historisch gevormde moet dat toch zware inspanningen gekost hebben. De evolutieleer was in de negentiende en het begin van de twintigste eeuw toch een delicaat probleem, waarin de polarisatie nooit ver weg was. De auteur heeft trouwens niet alleen de strikt biologische aspecten van de evolutieleer onderzocht, maar ook de gevolgen op andere terreinen van de menswetenschappen. Het is een geluk dat dit boek uitgegeven kon worden, want het is voor ons land een fundamentele aanwinst.
Walter Deconinck (Kortrijk)
