EUSO
Heb jij in het 4de en 5de jaar ASO en TSO leerlingen die wetenschappen cool
vinden?
Leerlingen die goed zijn in fysica, biologie en chemie kunnen in teams van
3 deelnemen aan de EUSO (European Union Science Olympiad). Ze voeren er
opdrachten uit en het gaat hierbij niet om theoretische toetsen maar om
experimenten uit fysica, chemie en biologie.
Selecteer een groepje van drie leerlingen, die sterk zijn in deze wetenschappen.
Laat dit ploegje op school een experiment naar keuze uitvoeren en hierover
een verslag maken van maximum 10 pagina’s. Bij voorkeur gaat het om
een experiment waarbij minstens 2 wetenschappelijke vakken geïntegreerd
zijn.
Dit verslag wordt - liefst op diskette - tegen uiterlijk 28 januari 2005
gestuurd naar dhr. Victor Rasquin, Min. A. De Clercklaan 2, 8500 Kortrijk
of gemaild naar vrasquin@euso.be.
Uit alle inzendingen worden 3 teams geselecteerd, die voor een jury hun
experiment en verslag mogen komen toelichten. Tevens krijgen ze een practicum
uit te voeren en te bespreken. De jury duidt dan de ploeg aan die in 2005
Vlaanderen mag vertegenwoordigen op de EUSO. Deze gaat door tijdens de maand
april of mei in een Europese locatie.
Let wel: enkel leerlingen die nog geen 17 jaar zijn
op 31 december 2004 mogen deelnemen.
Op de website http://www.euso.be
vind je niet alleen verdere informatie, maar ook het geselecteerde project
van de vorige editie en een compleet verslag (inclusief de opdrachten) van
de EUSO in Groningen (2004).
PROJECT
EDISON
Wedstrijd voor ondernemende jongeren met interesse voor wetenschappen
Thomas Alva Edison verkocht
op zijn dertiende snoep en kranten en 50 jaar later werkten er 10 000 mensen
in zijn fabrieken. De gloeilamp was dan ook maar één van zijn
‘uitvindingen’.
Elektronische neuzen, nieuwe
appelvariëteiten, ademende schoenen, de speciale effecten in Catwoman
en Lara Croft,… het zijn maar enkele voorbeelden van wat er gebeurt
als wetenschappers gaan ondernemen.
Wetenschap & ondernemen
Wetenschappen, creativiteit en ondernemen gaan hand in hand. Zowel in het
verleden als nu slagen vele wetenschappers erin om een bedrijf uit de grond
te stampen. Een innovatief idee blijft immers de basis voor een realistisch
en succesvol ondernemingsplan. PROJECT EDISON laat jongeren kennismaken
met deze vaak vergeten carrièremogelijkheid na hogere wetenschappelijke
studies.
Edison Awards
PROJECT EDISON is een nieuwe wedstrijd voor jongeren van het 4de, 5de en
6de jaar TSO of ASO met een wetenschappelijke interesse en kriebels om te
ondernemen. De leerlingen kunnen deelnemen in teams van twee tot vijf personen
vóór 10 december 2004. In de EDISON-quiz maken leerlingen
kennis met belangrijke historische personages,met de mensen achter grote
merken en recente spin-offs.
Samen met de oplossingen van de 18 quizvragen stuurt elk team ook een eigen
projectidee mee. De leerlingen brainstormen over een nieuw product, hét
gat in de markt, een originele uitvinding waar de wereld op wacht. Het projectvoorstel
met de weten-schappelijke achtergrond van het (eventueel denkbeeldige) product
komt op één A4'tje.
PROJECT EDISON selecteert de beste projecten die doorgaan naar de tweede
ronde. De winnende teams gaan met hun begeleidende leerkrachten en PROJECT
EDISON brainstormen in Parijs. En dan het echte werk…van idee naar
commercieel product. PROJECT EDISON brengt de winnende teams in contact
met wetenschappers en ondernemers die helpen om hun ideeën zo ver mogelijk
uit te werken. Op de apotheose in september 2005 presen-teren de teams hun
werk voor een vakjury en worden de laureaten beloond met een Edison Award
en mooie prijzen.
Didactische waarde
Als leerkracht wetenschappen haal je met PROJECT EDISON de steun van Universiteit
Antwerpen in de klas om vele vakoverschrijdende eindtermen te realiseren.
De link tussen wetenschap en samenleving, die veel aandacht krijgt in de
gemeenschappelijke eindtermen voor wetenschappen in de derde graad, is precies
het thema van PROJECT EDISON. Of waarom niet dit schooljaar de projectweek
opzetten rond het thema “Wetenschap en Ondernemen”? PROJECT
EDISON combineert alle basiswetenschappen, economie, ICT en talen, en is
dus een ideaal vertrekpunt voor een spannend traject.
Surf naar www.ua.ac.be/focusopwetenschap
voor alle informatie, de quizvragen, het inschrijvingsformulier, de planning,
de eindtermen die je haalt met deel te nemen aan PROJECT EDISON, enz.
Contactpersonen
Enkele aanvullingen bij de Bijlage 3 van het artikel “De begrippenkaart,
een hulpmiddel bij het onderwijzen en leren van biologie”, verschenen
in het Jaarboek 2004 van de vereniging.
IHMC
Vanaf juli 2004 wordt een nieuwe versie 3.5 van het computerprogramma van
het Amerikaanse “Institute for Human and Machine Cognition”
gratis aangeboden. Met dit pro-gramma kun je begrippenkaarten van het Novak-type
maken. We hebben enkele problemen gehad om dit programma te downloaden,
maar toen bleek dat mijn computer ingesteld moest worden op 256 kleuren.
Misschien zijn er collega’s die hetzelfde probleem hebben. Het zou
verband houden met een niet aangepaste JAVA-instelling.
Easy-Mapping-Tool
Ook van het computerprogramma van Johannes Gurlitt is er een nieuwe uitgebreide
versie 3.0. Dit programma kost 39,90 EUR en wordt na betaling met e-mail
verzonden. Men kan het programma voor alle veiligheid opslaan op een diskette.
Inspiration
Op de webstek van het computerprogramma “Inspiration” kun je
geen demonstratie meer volgen, maar kun je wel gratis een demonstratieversie
downloaden waarmee je gedurende een maand begrippenkaarten kunt maken. Het
meest recente programma “Inspiration – Versie 7.5” op
cd-rom kost 69 EUR en je kunt het aankopen bij de in de Bijlage 3 aangeduide
Nederlandse firma Visiria (makkelijke betaling met behulp van een IBAN-
en BIC-nummer). Voor de som van 69 EUR wordt de cd-rom, samen met een handleiding,
aangetekend verzonden.
Semantica
Heel interessant is het programma “Semantica Education” dat
nu 79,99 dollar kost en klaargemaakte (!) begrippenkaarten voor een veelheid
van vakken bevat, uiteraard in het Engels gesteld. Wanneer men tikt op een
bepaald begrip binnen een kaart, verschijnt een nieuwe kaart waarin het
aangetikte begrip het hoofdbegrip is. We hebben dit programma niet gezien,
maar hebben er toch op twee manieren kennis kunnen mee maken via de webstek
http://www.semanticresearch.com
Ga naar de rubriek “Downloads” en haal daar “Semantica
Education, versie 3.0.3” binnen. Je kunt deze demonstratieversie voor
een maand gebruiken. Ze bevat volledig uitge-werkte begrippenkaarten voor
een aantal vakken, o.m. voor biologie. Dit computer-programma toont dus
klaargemaakte kaarten, maar je kunt ermee ook zelf begrippenkaarten maken.
Nog makkelijker is het bekijken van enkele voorbeelden via de rubrieken
“Downloads” en “Sample Knowledge Structures”. Je
kunt dan vier groepen van begrippenkaarten m. b. t. de biologie bekijken:
1. de vinken van Darwin,
2. een voedselweb in een bos,
3. de meiose,
4. de proteïnesynthese.
Het zijn dezelfde voorbeelden als die op de demonstratieversie, maar deze
laatste bevat ook voorbeelden i. v. m. chemie, fysica en andere vakken.
Alle gedemonstreerde begrippenkaarten kun je op je computer opslaan en ook
afdrukken. Je kunt ook de woorden en de verbindingswoorden verschuiven om
een kaart soms iets overzichtelijker te maken. Met dit programma kun je
ook volledig nieuwe begrippenkaarten maken.
FreeMind
Je kan gratis het programma “FreeMind”, waarmee begrippenkaarten
van het Buzan-type samengesteld kunnen worden, op je computer installeren
vanuit de webstek
http://freemind.sourceforge.net
SoftNeuron
“SoftNeuron”, het goedkope computerprogramma voor het maken
van begrippenkaarten van het Buzan-type kan aangekocht worden bij een Hongaarse
firma. Het kost 15 EUR en voor de verzending van de cd-rom moet nog eens
5 EUR betaald worden. Zie de webstek
http://abonasoft.netfirms.com/softNeuronNl.html
We vestigen er de aandacht op dat collega Paul Degreef op het tiende Vlaams
Congres van Leraars Wetenschappen (Brussel, 13 november 2004) een lezing
houdt over het maken van begrippenkaarten voor het chemieonderwijs.
Walter Deconinck (Kortrijk)
Chitine
en keratine
Chitine (C8H1305N)n is een celluloseachtig biopolymeer, hoofdzakelijk
bestaande uit onvertakte ketens van poly(N-acetyl-D-)-glucosamine.
Het komt o.a. voor in zwammen, zee-ongewervelden, geleedpotigen en borstelharen
(niet de cuticula!) van borstelwormen. Ook in de zee-anemoon Stylobates
aeneus (Dall) wordt het aangetroffen.
Industrieel wordt chitine gewonnen uit het exoskelet van kreeften, krabben
en garnalen.
Chitine is praktisch onoplosbaar in water, verdunde zuren, verdunde basen
(tot 30 %; massa-%), alcohol en andere organische oplosmiddelen.
Oplosbaar in zuren (alleen in geconcentreerde oplossingen): HCI, H2S04,
H3P04 en watervrij HCOOH.
De harde delen van een exoskelet bestaan uit chitine + skeleteiwitten +
fenolen. Die verbinding noemen we sclerotine. De hardheid van een exoskelet
wordt geleverd door sclerotine en niet door chitine.
Tussen haakjes: chitine wordt uitgesproken als kitine.
Een fles chianti noem je toch ook niet schianti, maar wel kianti?
In de biologie wordt chitine dikwijls een 'hoornachtige stof' genoemd en
dat is dus verkeerd.
Keratine is een structureel eiwit, zoals collageen
en elastine. Het proteïne komt voor in haren, horens, nagels, klauwen,
snavels, schubben, membranen van eischalen en in zenuwweefsel.
Van keratine bestaan twee vormen.
- Zacht keratine (pseudokeratine): hoornlaag van de opperhuid en baleinen
van baardwalvissen;
- Hard keratine: haar, nagels, ...
Keratine wordt gevormd door epitheelweefsel. Onze nagels groeien door en
moeten bijgeknipt worden. Bij hoefdieren die onvoldoende kunnen bewegen,
moeten de hoeven regelmatig bijgekapt worden. Die structuren vallen dus
niet uit; de klauwen van een roofdier bv. worden niet vervangen.
Een reptiel heeft hoomschubben, gevormd in de opperhuid. Die schubben liggen
dakpansgewijs op alle plaatsen waar het reptiel kan bewegen: bijna de hele
slang, grote delen van hagedissen en minstens de hals en poten bij krokodillen
en schildpadden. Hoornschubben groeien ook, net zoals onze nagels en de
schilden van een schildpad! In Grzimek (deel VI) staat foutieve informatie
i.v.m. de vervelling van slangen. Het slangenhemdje bevat geen schubben:
het is een dood hoomlaagje dat op en tussen de schubben ligt. Als de tekst
in Grzimek VI (p. 19) juist zou zijn, zou een slang er na een vervelling
m.i. uitzien ais een gestroopte paling. (Het vervellen heeft niet alleen
te maken met sleet of groei: pasgeboren addertjes bv. vervellen ook.)
Keratines bevatten de algemeen voorkomende aminozuren, maar verschillen
hoofdzakelijk van andere draderige eiwitten door hun hoog gehalte aan cystine.
De polypeptidenketens zijn onderling verbonden door H- en S-bruggen.
Keratine is onoplosbaar in water, zoutop-lossingen, verdunde zuren en verdunde
basen bij kamertemperatuur. Ze weerstaan goed aan proteolytische enzymen
en aan hydrolyse.
Ze vallen uit elkaar door mengsels die de S- en H-bruggen verbreken.
Keratine kleurt heldergeel in pikrinezuur en hevig rood in safranine.
We kunnen aantonen dat keratine een eiwit is, door bv. enkele nagelsnippers
in geconcen-treerd waterstofnitraat ('salpeterzuur') te leggen: de nagelsnippers
kleuren geelbruin. Na spoeling met water blijft de kleur behouden. Bijvoeging
van geconcentreerde ammonia geeft een omkleuring naar oranje.
Aanbevolen literatuur: O'Neil M.J., red., 2001. The Merck Index, 13th edition.
Merck & Co., lnc., Whitehouse Station, NJ.
Frans Desfossés (Edegem)
Eet
geen sachariden meer, maar koolhydraten!
In de jaren 1960 werd door de auteurs van leerplannen en leerboeken beslist
om in de plaats van de term “koolhydraten” de term “sachariden”
in te voeren, toen nog geschreven als “sacchariden”.
De reden daarvoor staat bijvoorbeeld in de in 1968 verschenen tweede druk
van ‘Moderne Plantkunde’, een leerboek dat in vele regentaten
gebruikt werd. De zin is destijds nog uit mijn pen gevloeid: ‘Deze
algemene verhoudingsformule heeft aanleiding gegeven tot de nog veel gebruikte
naam “koolhydraten”. Deze term is misleidend omdat deze verbin-dingen
geen hydraten zijn van koolstof, want het watermolecuul is als dusdanig
niet in de structuurformule van een “koolhydraat” aanwezig.’
De eerste druk van ‘Moderne Plantkunde dateert van 1965 en bevatte
nog de term “koolhydraat”.
Nu, bijna veertig jaar later, moeten we toegeven dat die naamsverandering
een vergissing is geweest, en wel om vele redenen.
1. Op verpakkingen van allerlei voedingsmiddelen staat uitsluitend de term
“koolhydraten”. Het is niet te verdedigen dat in de biologie-
of chemielessen een bepaalde term gebruikt wordt, terwijl in het dagelijks
leven voor dezelfde zaak een andere term heel gewoon is.
2. In de kringen van sportlui spreekt men alleen van “koolhydraten”.
3. Diëtisten en artsen kennen uitsluitend de term “koolhydraten”.
4. In Nederland wordt alleen de term “koolhydraat” gebruikt.
5. En nu het toppunt! De term “sachariden” is afgeleid of van
de Griekse term “sakcharon” of van de Latijnse term “saccharum”.
Allebei die vreemde termen betekenen hetzelfde, namelijk suiker of suikerachtig.
Nu zijn bijvoorbeeld zetmeel en cellulose twee stoffen die tot de groep
van de sachariden behoren, maar die beide zeker geen zoete smaak bezitten.
Met andere woorden: we hebben de term “koolhydraten” willen
uitschakelen omdat hij misleidend zou verwijzen naar iets wat niet waar
is, en … we hebben die term vervangen door de term “sachariden”,
die even goed iets zegt wat niet waar is….
We hebben met goede bedoelingen toch een beetje te veel “Pietje Precies”
willen spelen, en uiteindelijk is de verandering niet gelukt. Zo zouden
we de “spraakmakende gemeente” er ook nooit kunnen toe bewegen
om de term “walvis” te vervangen door de term “walzoger”
of iets dergelijks…
Leerkrachten doen er misschien goed aan om in hun lessen de twee termen
als synoniemen te behandelen, en misschien zou het wel goed zijn dat de
term “sachariden” uiteindelijk verdwijnt uit leerplannen en
leerboeken.
Walter Deconinck (Kortrijk)
Stages
– bijscholingen – symposia
Over de schutting: nascholing vakoverschrijdend leren
Datum: dinsdag 16 november (09.00 uur tot 16.30 uur)
Plaats: Havencentrum Lillo (Antwerpen). Enkel met privévervoer
bereikbaar: het Havencen-trum bevindt zich op 17 km van het stads-centrum.
Voldoende parkeergelegenheid.
Doelgroep: leerkrachten (alle disciplines), directies en middenkader
(vak- en graadcoördinatoren, projectverantwoordelijken, …) 2de
en 3de graad S.O.
Onderwerp: praktische wenken en activerende werkvormen voor de
implementatie van de vakoverschrijdende eindtermen in de 2de en 3de graad
S.O.
Programma
Op het programma staan vier workshops waar je er drie van kunt volgen.
Er is ook een projectenmarkt met een pak informatie over een brede waaier
aan ‘externe’ projecten.
1 Voorbeelden van goede praktijk inzake vakoverschrijdend leren en werken.
(Collega’s uit diverse scholen)
2 Handelingsplannen - Hoe kun je een en ander kan aanpakken in je school?
Visie op vakoverschrijdend leren, omgaan met weerstanden, strategie, stappenplan…
Een aanzet om een schooleigen handelings-plan uit te werken. (Schooldirecties)
3 Mensenrechten en burgerzin levensecht – workshop met activerende
werkvormen. (Wim Taelman - vzw Vormen)
4 De haven interdisciplinair – impulsen voor vakoverschrijdend leren.
(Peter Bosmans - directeur Havencentrum)
Methodiek
o Bij voorkeur minimum 2 deelnemers per school.
o Werkgroepen met heterogene samenstelling en van beperkte grootte.
o Interactieve en activerende werkvormen.
o Informatief
o Praktisch en concreet.
o Uitgebreide syllabus
o Terugkomdag na een paar maanden praktijk in eigen school gepland in Meise
op 28 april 2005. Hier krijg je de kans om je inzichten te verdiepen en
je eigen ervaringen te toetsen aan die van de andere deelnemers.
Onkosten: € 60 per dag (broodmaaltijd en terugkomdag inbegrepen),
tel. 02/475 48 13 (Nicole Roosendans). Gebruik het speciale formulier ‘Over
de Schutting’ dat je vindt op www.rago.be/nascholing,
duid er je keuzereeks(en) en modules op aan. Inschrijvingscode: L5SC01
Je ontvangt na inschrijving een bevestiging met voorbereidende documenten
en praktische gegevens (o.a. wegwijzer).
Info:
www.rago.be/nascholing
wim.bourgoignie@rago.be
Data en locaties van de andere provinciale (qua programma totaal verschillende)
nascholingen
- Donderdag 13 januari 2005: Cultureel Centrum – Hasselt
- Donderdag 20 januari 2005: Museum voor Schone Kunsten en Muziekinstrumenten-museum
– Brussel
- Maandag 24 januari 2005: Stedelijke Integratiedienst - Gent
- Dinsdag 1 februari 2005: Vlaams Bezoekerscentrum De Nachtegaal –
De Panne
Organisatie:
Centrum voor Nascholing en de werkgroep ‘Vakoverschrijdend Leren’
van de pedagogische begeleidingsdienst (Gemeenschapsonderwijs).
Fotoreceptoren
voor fotosynthese
en fotomorfogenese
Datum: woensdag 24 november
Plaats: UA-CNO, Universiteitsplein 1, 2610 Wilrijk
Onderwerp: licht is nodig om planten via de fotosynthese aan energie
te helpen. Maar licht laat ook toe dat planten kunnen 'zien', 'voelen' en
de 'tijd meten'. Deze nascholing gaat in op de vernieuwde inzichten hieromtrent.
Onkosten: 30,00 euro
Info en inschrijving:
03/820 29 60 en www.ua.ac.be/cno
Jaarboek
2005
Artikels voor het nieuwe jaarboek kunnen vanaf nu tot aan de kerstvakantie
worden ingestuurd naar Vik Casteels, Witveld 1, 2811 Leest, 015/340570,
Vik.Casteels@advalvas.be
Vragenrubriek
Vraag 34/6/281 – Buiten de zone
Om het ijs wat te breken en de zaken bespreekbaar te maken over het onderwerp
voortplanting bij gewervelden, dachten mijn collega’s bio in de eerste
graad eraan wat bruikbare fragmenten uit het programma "Buiten de zone"
te sprokkelen en die na elkaar op één videoband te plaatsen.
We informeerden ons op de VRT-site: één aanvraag wordt behandeld
en dat kost € 49 per stuk. Niet te doen dus voor onze enthousiaste
bioleerkrachten.
Langs deze weg onze vraag om een kopie te pakken te krijgen van volgende
afleveringen.
Seizoen 1
Afl. 2: betere tijden ? bloemetjes en de bijtjes
Afl. 9: liefde ? trouwen - ontrouw - zwangerschap
Seizoen 2
Afl. 1: the next generation ? ongewenst zwanger zijn
Afl. 4: sensatie ? prostitutie - condoom - fast sex
Afl. 6: spanning ? predictortest
Afl. 7: verleiding ? grieten versieren - seks voor beginners
Afl. 8: nostalgie ? klas seksuele opvoeding - dagboek
Dirk Verstraete (Oostende) - verstraetedirk@tiscali.be
Onderwijstips
Tip 419 - Interessante experimenten…
… voor biologie, chemie en fysica vind je op http://www.thuisexperimenteren.nl/
Jos Punie (Vliermaalroot)
Tip
420 - Opgewarmd Nederland
Op 11 november aanstaande verschijnt een boek (inclusief dvd) over de effecten
van klimaatverandering op natuur, landbouw en water, getiteld `Opgewarmd
Nederland`
Het is een uitgave van Stichting NatuurMedia, Uitgeverij Jan van Arkel
en Stichting Natuur en Milieu.
Lees alles over de feiten rond opwarming van de natuur: wat gebeurt er allemaal,
wat betekent het voor de biodiversiteit, welke soorten verhuizen naar het
noorden en kunnen ze wel weg?
Op www.opgewarmdnederland.nl
kun je alle informatie en wetenschappelijk nieuws vinden.
Het boek zal € 34,95 + verzendingskosten kosten. Als VOB-lid krijg
je 10 euro korting als je voor eind november bestelt via e-mail bij i-books@antenna.nl
met vermelding van je lidnummer.
Guido Rappé (Meise)
Tip 421 - Natuurrijke tuinen
Een mooie (school)tuin met een minimum aan onderhoud. Het kan als je de
natuur meer inschakelt in plaats van uitschakelt of tegenwerkt. 'Natuurrijke
tuinen' bevat tal van ideeën, concrete tips en informatie om de natuur
te introduceren. Tot deze conclusie zal elke lezer van 'Natuurrijke tuinen'
ongetwijfeld komen.
Auteur Jean Van Hoof houdt in dit boek een aanstekelijk pleidooi om de natuur
als inspiratiebron te gebruiken en heel wat tuinonderhoud aan de natuur
over te laten. Wie bij dit alles aan een rommelig hofje denkt, heeft het
mis! De talrijke foto's van Marc Slootmaekers, tonen dit overtuigend aan.
Een nieuwe uitgave van Uitgeverij Lannoo i.s.m. ARGUS , formaat 25 x 25
cm, 144 bladzijden, ca. 120 foto's. Verkoopprijs € 29,95 + € 5,00
verzendingskosten.
Het boek is te verkrijgen bij ARGUS vzw (Eiermarkt 8, 2000 Antwerpen, tel.
03/202 90 70, fax. 03/202 90 88, info@argusmilieu.be,
www.argusmilieu.be)
en in de boekhandel.
Herman Snoeck (Antwerpen)
Koninklijk
Antwerps Genootschap voor Micrografie
Het KAGM houdt elke maandag van 20 tot 22 uur een werkavond in de bioruimte
van de UA, campus Middelheim (ex-RUCA), Groenenborgerlaan 171, 2020 Antwerpen.
De bioruimte is te bereiken vanaf parking 2, tussen de gebouwen U en S langs
het hellend vlak naar beneden.
Iedereen die geïnteresseerd is in microscopie als hobby is van harte
welkom.
Hieronder het
programma voor de volgende maanden.
(P preparaat maken; C causerie; D diversen).
08/11 – P Kristallen
15/11 – P Takje peer
22/11 – P Druifjes
29/11 – D Parasieten 2 (videofilm)
06/12 – P Plantaardig preparaat
13/12 – P Stengel Kardinaalsmuts
20/12 – P Stengel zonnebloem
03/01 – D Jaarvergadering
10/01 – P Plantaardig preparaat
